Que significa para min ser europeo

Por Jorge Semprún

Para organizar as miñas ideas sobre Europa, desexo emprender tres viaxes intelectuais co fin de tentar abordar a súa realidade desde un punto de vista cultural e histórico. O tema é vasto e moi rico. é difícil atopar formas apropiadas de atravesar esta inmensidade. Pero podemos situarnos comezando cun recordo. Trátase da Viena de 1935, cara ao final do gran período da cultura vienesa. É a cidade na que pintores e escritores son herdeiros dos grandes tesouros da cultura europea. Aínda vive alí Sigmund Freud. O ano 1935 é importante, o momento no que os dous totalitarismos europeos -nazismo e estalinismo- empezan a volverse en contra un do outro. Os nazis fixéronse co poder en Alemaña e Austria xa empezou a sentir a podremia. O seu Goberno está a ceder ante o fascismo. En Alemaña, as SS de Hitler xa empezaron a liquidar aos plebeios dentro do seu propio movemento, mentres que, na Unión Soviética, Stalin comeza o exterminio da vella garda bolxevique. Dous anos despois, en 1937, durante a Exposición de París na beira dereita do Sena, os pavillóns soviético e alemán alzábanse, desafiantes, un fronte a outro. No pavillón de Hitler figuraban unhas aguias xigantescas; o edificio soviético exhibía aos dous obreiros metalúrxicos do Cáucaso cuxa imaxe faríase famosa en todo o mundo como expresión dun determinado ideal socialista. Xa entón, algunhas mentes lúcidas descubriron naquel enfrontamento unha sorprendente semellanza cultural no surrealismo heroico presente na escultura, a arte e a arquitectura de ambos pavillóns. A República Española tiña un pavillón nesa mesma exposición. España atopábase xa mergullada no segundo ano da guerra civil. A República estaba acosada, en parte debido á política de 'non intervención'. Con todo, aínda a risco de parecer chauvinista, debo mencionar o atractivo daquel modesto pavillón, moderno e aleccionador. Alí estaban o Guernica de Picasso, a Fonte de Mercurio de Alexander Calder, o último cadro de Joan Miró: a arte máis moderna e audaz da época. Era o exemplo dunha próspera relación entre a vangarda política e a cultural. Dous anos máis tarde, en 1939, co pacto xermano-soviético, a República Española desaparecera e os dous totalitarismos dispúñanse a repartirse Europa.

Praga: o heroísmo da razón de Husserl. En maio de 1935, en Viena, un vello filósofo alemán chamado Edmund Husserl deu unha serie de conferencias. Fuxira da súa Alemaña natal por ser xudeu. Xa en 1928, o seu alumno de filosofía e discípulo Martin Heidegger eliminara das primeiras páxinas do seu libro "Ser e tempo" esta cálida dedicatoria: 'Ao meu mestre, Edmund Husserl, con veneración e amizade'. Non quedaba ben -por non dicir algo peor- que un profesor dunha universidade alemá insistise en dedicar o seu libro a un xudeu que fora expulsado do mundo universitario. Poderíase escribir un tomo enteiro sobre o significado desa eliminación asasina, desa negación. Ao borrar o nome, Heidegger pretendía varrer a decisiva contribución da cultura xudía á lingua alemá desde a Universidade, desde a vida cultural alemá no seu conxunto. En 1838, Heine escribira que a gran afinidade existente entre esas dúas nacións innovadoras, o pobo xudeu e o alemán, facía que ambos estivesen destinados a crear en Alemaña, xuntos, unha nova Xerusalén, unha moderna Palestina. Era un soño digno da Ilustración: a fusión das dúas culturas. E por aquel entón podíase pensar que era posible, que nos dirixiamos cara a esa unión. Ao recordar ás grandes figuras da literatura e a cultura alemá do período -Freud, Einstein, Kafka, sen esquecer a Elías Canetti e outros moitos-, é evidente que o elemento xudeu da cultura alemá fixo unha achega incalculable á Europa daquel tempo. E agora, máis de dúas xeracións despois, aínda sentimos a súa ausencia.

A aniquilación segue aí, perséguenos. Co exterminio (e o posterior declive da vida da diáspora, desde a creación do Estado de Israel) desapareceu esa cultura xudía que era, ao tempo, europea e cosmopolita, e esa é, sen dúbida, unha das grandes lagoas na construción actual de Europa. As conferencias de Husserl en 1935 estaban revestidas de termos filosóficos moi abstractos e rigorosos. Falaba de filosofía en plena xestación da crise europea, e facíase unha pregunta crucial: que representa Europa hoxe? A súa primeira resposta era que Europa é, sobre todo, unha entidade espiritual. Non pode definirse polo seu carácter territorial. 'Percibo Europa', dicía, 'non como un país que podamos delimitar nun mapa. Desde o punto de vista espiritual, está claro que Gran Bretaña e os Estados Unidos de América pertencen a Europa.' Pódese ver inmediatamente a que se refire Husserl cando fala do carácter espiritual de Europa: toda unha tradición de pensamento, unha crítica en sentido amplo, que ten as súas raíces na nosa historia cultural. A Europa de Husserl non está vinculada a un anaco de terra nin a todo un discurso sobre o carácter de nación. é máis, a súa segunda idea importante é o concepto de 'supranacionalidade'. é a primeira vez que un filósofo europeo delinea con claridade este concepto. Husserl defende unha transformación digna de Europa no seu mellor aspecto: unha supranacionalidade sen precedentes que nacería da extraordinaria forza espiritual de Europa. As nacións, afirma, só se unen grazas aos ditados do comercio e a perpetua contenda entre poderes, e é necesario avanzar máis aló. O sorprendente é que nestes textos non se fai mención do nazismo. Despois do ciclo de conferencias, Husserl regresou a Alemaña, onde viviría até a súa morte, en 1939. Converteuse ao catolicismo tras refuxiarse nun convento mentres fuxía da persecución. Así é como se salvaron todos os manuscritos daquelas conferencias: gardados no convento e levados ás agachadas polos monxes até Lovaina. A terceira idea de Husserl neste texto tan rico é o seu argumento de que a crise europea de 1935 só podía resolverse de dúas maneiras. Ou ben veriamos a caída de Europa, o seu afastamento espiritual do seu propio significado, o esborralle no odio espiritual e a barbarie, ou ben era posible que Europa experimentase un renacemento espiritual, xurdido do 'heroísmo da razón'. Poderíaselle reprochar ao autor unha liña de pensamento tan abstacta e imposible precisamente sobre un punto da discusión tan importante. Unha filosofía idealista da vontade como único remedio para a desintegración de Europa? Demasiado confuso, sen dúbida. No entanto, o 'heroísmo da razón', aínda que é un concepto abstracto, pódenos axudar a desenvolver unha metáfora histórica moi interesante e concisa. Naquela sala de conferencias de Viena, en 1935, estaba presente un novo estudante checo de fenomenoloxía chamado Jan Patocka, que, meses despois, organizou na mesma cidade o seu propio ciclo de conferencias, no que repetiu as ideas de Husserl sobre Europa. Patocka, que naquel entón non tiña aínda 30 anos, é unha das figuras máis interesantes e inxustamente esquecidas da filosofía europea. Estudou na Universidade de Praga, pero o nazismo e (a partir de 1948) o réxime comunista impedíronlle terminar os seus estudos. Os seus libros son, sobre todo, transcricións de relatorios para seminarios privados, que máis tarde se traduciron ao francés. Un dos tropos intelectuais característicos de Patocka era o regreso constante á conferencia de Husserl sobre Europa. Compuxo unha colección de textos titulada Platón e Europa, e outra chamada A idea de Europa: un poema. Os seus escritos políticos, recollidos nunha antoloxía en francés co título Liberdade e sacrificio, inclúen varios fragmentos sobre Europa. E, dunha maneira tranquila, a súa propia vida reflicte con gran exactitude a expresión de Husserl 'o heroísmo da razón'. Patocka foi, xunto con Václav Havel e Jiri Hajek (ministro de Exteriores durante a breve Primavera de Praga), un dos asinantes da Carta 77, o movemento dos intelectuais disidentes en Checoslovaquia. Jan Patocka morreu o 13 de marzo de 1977, aos 70 anos, despois de ser duramente interrogado pola policía comunista durante 10 horas. O día do seu funeral, os helicópteros da policía sobrevoaron o cemiterio para evitar que a xente acudise á cerimonia. Pecharon todas as florarías de Praga para que ninguén puidese comprar flores e polas na súa tumba. Unha metáfora, na miña opinión, chea de forza. Pensar que este filósofo que, de mozo, asistiu en Viena a aquela serie de conferencias sobre a loita espiritual e filosófica pola supervivencia de Europa -a loita contra a barbarie e a morte da vida espiritual- morreu durante un interrogatorio da policía, e que pecharon todas as florarías mentres lle enterraban... é verdadeiramente tremendo.

Weimar e Buchenwald: Europa contra Europa. Tomemos agora outro camiño para desentrañar o que me parece esencial na cultura espiritual de Europa. Weimar, unha pequena cidade alemá cunha longa e importante historia político-cultural, é un dos lugares máis apropiados, talvez, para inspirar unha meditación sobre Europa, ou mesmo o mundo. Nunha illa situada no río que sae desde o terraplén onde se atopan as murallas da vella cidade, atopamos a casa de verán e o xardín que pertenceron a Goethe. Alí, rodeados de recordos daquel home que foi un gran europeo, un dos defensores do seu cosmopolitismo no sentido máis profundo, podemos reflexionar sobre o que foi de Europa. é un lugar extraordinario, desde logo. Porque Weimar non só foi a 'capital cultural de Europa' en 1999, unha cidade na que aínda se pode ir desde esta casa de verán a visitar os arquivos de Schiller ou Nietzsche; ademais está a poucos quilómetros do que foi o campo de concentración nazi de Buchenwald. Unha proximidade estraña e, á vez, moi instructiva. Esta circunstancia sérvenos como unha especie de 'atallo' para abarcar a historia política e cultural de Alemaña. Nos anos vinte, Weimar foi o lugar no que, só por segunda vez na historia do país, a Asemblea Nacional Alemá reuniuse co fin de tentar elaborar unha Constitución para o que acabou sendo a República de Weimar. Os delegados tentaron crear un sementeiro de democracia parlamentaria que, ao final, os nazis destruíron e enterraron baixo os seus osarios. Agora que tanto a República de Weimar como o campo de Buchenwald desapareceron, podemos empezar a ver o que significa Europa; algo construído precisamente contra o fascismo e contra o estalinismo. Este aspecto era xa totalmente visible en 1937, cando os nazis puxeron Buchenwald en marcha. Ao principio, encheuse coa oposición política alemá, os comunistas e socialdemócratas. Despois, está claro, converteuse nun campo internacional no que estaban representados todos os pobos de Europa. Pero non era un campo de exterminio, como Auschwitz ou Birkenau. Non tiña cámaras de gas. Era un campo no que se destruía á xente co traballo forzado, non mediante a eliminación repentina. O campo pechouno o Terceiro Exército norteamericano, dirixido polo xeneral Patton, e en xuño de 1945 estaba baleiro. Pero en setembro daquel mesmo ano volveu abrirse como campo especial baixo a autoridade das forzas soviéticas, e houbo que esperar a 1950 (tras a creación da República Democrática Alemá) para que pechase definitivamente e se convertese nun lugar de recordo. Por conseguinte, trátase dun sitio cheo de significado. Nel álzase un museo do nazismo. Pero hai que ler nos carteis das mostras con gran coidado se non se quere saír coa impresión de que o campo o liberou o Exército Vermello, e non os norteamericanos. De forma que agora existe outro museo máis pequeno xunto ao primeiro, que conta a historia do campo soviético. En Buchenwald temos a historia de Europa nun impresionante resumo, a historia da Europa contra a que se constrúe a Europa de hoxe.

Londres: Orwell redescubre a democracia. Debemos dar un último rodeo por Londres. George Orwell (cuxo verdadeiro nome, como saben, era Eric Blair) loitou en España, nunha Brigada Internacional relacionada coa extrema esquerda europea -unha agrupación diametralmente oposta ao estalinismo-, cuxa representación local era o Partido Obreiro de Unificación Marxista (POUM). Plasmou a súa experiencia nun libro fantástico, Homenaxe a Catalunya. A mediados de 1940 comezou outro libro extraordinario, O león e o unicornio, que terminou en 1941, xusto antes de que os nazis invadisen a Unión Soviética. Orwell, internacionalista e marxista de extrema esquerda, inimigo do estalinismo e acosado a diario polas incursións aéreas da Luftwaffe ('Mentres escribo, uns seres humanos moi civilizados voan sobre a miña cabeza e tentan matarme'), reaccionou de forma sorprendente: propúxose redescubrir Inglaterra. O león e o unicornio é un libro pioneiro, no que reclama un sentido de identidade nacional alguén que se viu empuxado ao radicalismo extremista precisamente polo seu internacionalismo (un dos motivos da súa oposición ao estalinismo era que abandonara a idea internacionalista para dedicarse a construír 'o socialismo nun só país'). Desde a perspectiva actual, o encontro de Orwell con Inglaterra é un redescubrimiento non só da identidade, senón tamén da democracia liberal, por parte dunha persoa que procedía dunha posición marxista. Porque hai que explicar que a democracia liberal non só estaba no punto de mira de fascistas e nazis, senón tamén da extrema esquerda. Era unha democracia anquilosada, manchada polo 'pensamento xudeo-bolxevique', e que tiña inimigos en ambos os bandos. De forma que, hoxe, o ensaio de Orwell parece ter tamén como tema esencial a democracia, como condición previa universal das sociedades occidentais. Quizais debería empezar por aquí. Pero vou terminar con iso, ou volverei comezar.

Porque en Europa, hoxe, está moi claro que a unidade europea só pode fundarse na razón democrática, os principios da democracia e a certeza dos seus valores. Moitos intelectuais de Occidente afán pór en dúbida ou denigrar o carácter universal da democracia. No seu lugar, prefiren defender os valores locais da vida comunitaria, a calidez e o apoio existentes nesas comunidades, a comunidade en si. Con todo, na Europa que estamos a construír, os principios básicos de Orwell, universalistas e democráticos, poden trasladarse aos valores locais de moitas maneiras. E, sobre esta base, está perfectamente claro que a unidade de Europa, hoxe, só pode construírse a través da diversidade. Existe quen afirma, cunha ecuanimidade extraordinaria, que Europa debe ter unha única lingua, como o latín medieval na Idade Media. Na miña opinión, iso sería un desastre. Equivalería a renunciar á nosa historia e as nosas raíces comúns. Algúns partidarios desa medida están convencidos de que o francés é o único idioma que merece ocupar esa posición, debido á súa claridade, a súa capacidade de abstracción e a súa precisión. Pero a base democrática de Europa debe construírse partindo do coñecemento de varias linguas, non coa imposición dunha nova lingua franca. A diferenza doutras rexións do mundo, Europa ten a oportunidade de recorrer a unha gran variedade de linguas e culturas, e iso é unha enorme vantaxe lingüística. (O idioma máis falado no mundo é o chinés). Agora ben, entre elas dispón de catro linguas intercontinentais, se non universais: inglés, español, portugués e francés. Voume a permitir outro instante de chauvinismo para dicir que a única lingua que se atopa irresistiblemente en expansión no mundo actual é o español. O inglés tamén se estende, pero vai moi por detrás. O español mesmo compite co inglés en Estados Unidos, que constitúe o bastión da lingua inglesa no mundo actual. Por tanto, con catro linguas universais en Europa, temos a posibilidade de construír o carácter espiritual europeo a través da diversidade e o respecto cultural, o coñecemento e a práctica de todas as linguas e culturas. Hoxe, a unidade europea ten que adquirir sentido a través da súa diversidade cultural na teoría e a práctica: e iso significa que todo o mundo, en Europa, fale polo menos dúas linguas europeas.

El Pais - 15.03.2002

Un tema tradicional que como poucos fai resoar o corazón da vella Europa arrincada por europeos. Estremecedor Idish Mamme.

Europa réndese

Por Abel B.Veiga Copo

Ante a crise, ante o liderado, ante o protagonismo, a Unión Europea perde forza, réndese, sublime, perdida na súa propia indiferenza. Está á expectativa, inoperante, sen ideas. Pasiva, sen tomar un rumbo, sen marcar unha propia pauta. Esperando que outros fagan, culpando e responsabilizando deste desastre económico o falso liberalismo sen escrúpulos e ausencia de supervisión real da economía e o sistema financeiro norteamericano. Pero esquece que os riscos non coñecen de fronteiras, os riscos sistémicos están aí, que as economías nunca máis que hoxe son interdependentes. Que os restos e as ameazas son practicamente comúns para todos. Epígonos dun liderado falso e efémero convocan un cumio que reúne os catro países europeos que ao mesmo tempo pertencen ó G-8, isto é, o club dos máis industrializados, sete máis Rusia, a nova Rusia de pasados imperiais e en pleno transo de botar un pulso a esa Europa hoxe descreída, mal liderada e sen un rumbo certo e claro. Vaia remedos de líderes o francés, o inglés, italiano e a alemá, bastante teñen con mirar cara a dentro, non só nos seus propios países, tamén nos seus propios partidos.

O Fondo Monetario Internacional alerta do embate esgazador desta crise económica, de que fai falta unha resposta conxunta e coordinada da Unión Europea. E Bruxelas mira cara a outro lado entre tímida e sen saber moi ben que facer, que decidir, e por quen. A espera acábase, afoga as ideas. Non, non se acaba o liberalismo nin tampouco é a intervención do Estado a solución a todo. Uns escandalízanse, outros seguen na súa propia e mesiánica cegueira e os moitos piden o auxilio e a intervención do Estado. Papá Estado, o orzamento, os impostos de todos os contribuíntes como salvadores do insaciable vórtice de executivos e especuladores que levaron a economía cara ó abismo. As crises non son malas, ó contrario, limpan toda a follaxe e toda a maleza, pero quen a sofre, xa se sabe. Maximización privada de beneficios e privilexios para uns poucos, socialización por parte de todos das perdas, dos danos. Esta foi e é a tónica do capitalismo, o único sistema que temos, probablemente non sexa o mellor, pero non hai outro novo e todo o que o rodea era infinitamente peor. Foi a desregulación progresiva dos mercados financeiros, consentida e acirrada polos gobernos, a que levou a este desastre sen paliativos. Non hai controis ou estes son netamente insuficientes. Non hai solidez real no sistema financeiro, por moito que proclame ou arengue o noso presidente do goberno en Nova York. Vinte mil euros por cliente no Fondo de garantía bancario é simplemente irrisorio. Bastaría que concursase unha mediana entidade de crédito para que o pánico non só se estendese en todo o sector financeiro, tamén na cidadanía. Son os excesos e o descontrol o que lastrou todo. A prudencia non existe nun século XXI confuso e aloucado.

Esa Europa que non é capaz de decidir cara a onde vai, con quen vai e como vai. Unha Europa incriblemente timorata, perdida na ciénaga dos voluntarismos nefastos e os egos descridos. Unha Europa sen un temón, sen un motor que empuxe. Somos demasiados, e á vez enormemente diferentes. En tempos de bonanza nada se critica, en tempos de crises todo se envolve dunha atmosfera nacional e identitaria que esquece o proxecto común.

Tirado do xornal Galicia-Hoxe

O secreto de Europa. "El niño con el pijama de rayas" un novo e imprescindíbel recordatorio do que no corazón da nosa Europa aconteceu non hai demasiado. Nunca esquecer.

Fronte á doutrina Putin

Por André Glucksmann

Hai días, ás veces horas, nos que o mundo dá un envorco. Ao trastornar os equilibrios entre as potencias e, sobre todo, o equilibrio de ideas e prexuízos nas mentalidades, agosto de 2008 abriu un deses períodos de crise. A organización faraónica dos Xogos Olímpicos foi unha escenificación da vontade de poder de China, que representa un dos principais desafíos do século XXI. A invasión de Xeorxia anunciou ao mundo con rudeza que a Rusia imperial e sen fronteiras regresara. Nada disto debe sorprendernos, a non ser, precisamente, a propia sorpresa e o desconcerto da opinión pública occidental mentres folgazaneaba nas praias. Hai xa 30 anos que China, unha vez desterrados as dogmas da economía marxista, vén facendo realidade un milagre que a levantou até o segundo ou terceiro posto do mercado mundial. Pronto fará 10 anos que o verdugo de Grozny impúxose como novo tsar. Nin o espectáculo maxistral de Pequín nin a incursión dos tanques rusos ante Tbilisi eran imprevisibles. O único veo que cae é pois o das nosas pueris ilusións. Consideremos a cuestión rusa. Con que dereito restregarse os ollos manifestando unha inocente decepción fronte á agresividade de "o noso amigo" Putin, cuxos ollos azuis (Bush), boas maneiras (Blair), gran cruz da lexión de honra (Chirac), frecuentación da Riviera italiana (Berlusconi) e dietas de Gazprom (Schroeder) seduciron á flor e nata da política occidental? Non hai peores xordos que os que non queren ouvir. Os axiomas fundamentais da doutrina Putin foran proclamados desde o Kremlin en voz alta e clara:

1. "A maior catástrofe xeopolítica do século XX foi a disolución (en 1991) da Unión Soviética". Que podía esperarse dun tenente coronel dos servizos secretos comunistas que, en 2005, minimizaba os horrores da historia recente fronte ao desmoronamiento -que el desexaba provisional- da súa xerarquía? A Primeira Guerra Mundial (10 millóns de mortos) e a Segunda (50 millóns de mortos), Hiroshima, Auschwitz-Birkenau e os gulags non parecen senón apuntamentos de perdas e beneficios na súa contabilidade. A abominación das abominacións segue sendo a defección de Yeltsin, que, despois de que Gorbachov se negase a enviar os tanques contra os pobos do Leste de Europa, permitiu a Ucraína, os países bálticos, Xeorxia, Kazajstán, Acerbaixán, etcétera, alcanzar pacíficamente a independencia, rompendo con 70 anos de opresión bolxevique.

2. Os movementos de masas democráticos -Revolución das Rosas en Xeorxia (2003), Revolución Laranxa en Ucraína (2004)- serían, ao parecer, indicios dunhas "revolucións permanentes" que ameazan os cimentos do Estado ruso cunha subversión financiada pola CIA, a OTAN, a man negra estranxeira e os malos rusos. A miña amiga Anna Politkovskaia contoume uns días antes do seu asasinato o pánico inconmensurable que suscitaron os alegres levantamentos de Tbilisi e Kiev nas altas esferas de Moscova. Os mandamases do Kremlin, alarmados, víronse xa coa auga ao pescozo e esaxeraron irracionalmente a proximidade do perigo. De aí a represión desproporcionada de toda contestación. De aí a prensa baixo tutela, as voces discordantes amordazadas e os asasinatos ou encarceramentos dos máis obstinados. De aí o intento de erradicar mediante a chantaxe do petróleo e o gas, ou a compra contante e sonante das conciencias, ou mesmo, chegado o caso, a ameaza dos tanques, o desexo de emancipación das súas "veciños próximos". A marcha sobre Tbilisi viña significar: "Son eles ou nós". E o amable Medvéded, no que os soñadores depositaban as súas esperanzas, coreaba: "Saakashvili = Hitler". A verdadeira sorpresa de agosto de 2008 non veu da man de Putin, senón de Europa, que recobrou unha firmeza que xa non recordabamos. Reaccionando inmediatamente, a Presidencia francesa negociou un delicado e ambiguo cesamento do fogo que polo menos freou a ofensiva sobre a capital xeorxiana. Despois, a UE, que reaccionou ao unísono, negouse a pechar os ollos ante a anexión apenas disimulada de Abjasia e Osetia do Sur. Europa non se deixou levar polo pánico: nin retorno á guerra fría ("Yalta quedou atrás", declarou Nicolas Sarkozy), nin angelismo ("as vacacións da historia terminaron", encadeou Donald Tusk). O tempo dirá se os 27 son capaces de manter o rumbo e de desfacerse dos chantaxistas para forxar unha política enerxética común e negociar de igual a igual cos seus provedores rusos, que necesitan vender tanto como nós comprar. O Kremlin non modificou as súas intencións ante o rexeitamento europeo do feito consumado, pero o seu ton volveuse máis conciliador. é a proba de que especula coas relacións de forza, explorando sen cesar até onde pode chegar. Botando pulsos non ten igual, pero agora descubriu que non todo lle está permitido. Xeorxia non é unha segunda Chechenia. A pesar das fanfarronadas que acompañan ás súas petro-bebedeiras, Rusia sabe que o futuro non se presenta halagüeño para ela; ningún dos seus spin doctors repetiría hoxe as baladronadas de Jruschov: "Pronto alcanzaremos e superaremos a Estados Unidos". O país, presa do alcoholismo, das mafias e a corrupción, do paro, a tuberculose e a sida, da prostitución e a vertixinosa caída demográfica, e cunha esperanza de vida terceiromundista, está exangüe. Chegará a poboación deste inmenso subcontinente a ser inferior á de Francia en 2050? O 70% do orzamento nacional depende da venda de enerxía e materias primas. Nada de todo isto favorece unha chantaxe duradeira contra unha Europa próspera, máxime cando os medios de perforación e almacenamento rusos son precarios e a orientación do fluxo enerxético cara a Asia esixe unha capacidade de transporte cuxa construción require unha ou varias décadas. Sucedáneo dunha grandeza perdida, a elección dunha política todoterreo e nociva pode impresionar durante un tempo, pero non restaura o prestixio dun coloso con pés de barro. O illamento diplomático de Rusia tras a expedición contra Xeorxia é palpable. De feito, non conseguiu que se recoñeza a seudoindependencia das súas anexións en Abjasia e Osetia?, a non ser por Hamás e unha Nicaragua con añoranzas guevaristas! Ao negarse a dar o seu asentimiento, China demostra que non haberá un bloque de capitalismos autoritarios que, baixo a batuta de Putin, inaugure unha nova guerra fría contra as democracias. Só se mostran compracentes aqueles réximes aos que a alza do prezo do petróleo salvou provisionalmente. A Venezuela de Chávez e o Irán de Ahmadineyad comparten as pulsións nocivas da Rusia de Putin: toda crise política, diplomática, social ou militar susceptible de facer aumentar a cotización do cru e encher as contas offshore parécelles digna de ser apoiada. Pola contra, á vontade de poder que, polo momento, anima a economía chinesa, como a da UE e EE UU, convenlle a baixa dos prezos da enerxía. Moscova e a súa vontade de desestabilizar están encastillados nunha soidade mundial. Aínda que non ensine os dentes, a incipiente e aínda incerta firmeza da UE, se non cede, pode obrigar ao seu gran veciño continental a moderar os seus ardores conquistadores. Con todo, sería conveniente que a opinión pública apoiase esta postura sen deixarse intimidar polas alusións apocalípticas que tanto gustan aos propagandistas do Kremlin. Nicolas Sarkozy evitounos o penoso espectáculo que un primeiro ministro francés, Pierre Mauroy, dese na Asemblea Nacional ao proclamar en 1981 que non había que "engadir ás desventuras dos polacos (reos por entón de Bréznev e Jaruzelski) as desventuras dos franceses, privados do gas necesario para cociñar os seus filetes con patacas". A pesar das mentiras pregoadas polo dúo Putin-Medvéded, a crise de agosto de 2008 non enfronta á belicosa, "nazi" -segundo o Kremlin- e pequena Xeorxia coa potencia "fraternal" do seu gran veciño. Nin tampouco ás democracias capitalistas cun suposto eixo autocrático Moscova-Pequín, non menos capitalista. Nin sequera a dúas culturas: a europea das liberdades coa do soberanismo nacionalista. A crise decisiva de agosto de 2008 coloca á opinión pública europea fronte a si mesma. Europa suicidarase a base de gas? Resistirá ou se dobregará ante a doutrina Putin?

El País 25.09.08

Unidade transatlántica respecto de Rusia

Por Condoleezza Rice

Durante gran parte do mes pasado, a atención mundial estivo centrada en Rusia. Aceptamos o reto urxente de apoiar a Xeorxia tras o ataque ruso, un reto que, polo momento, estamos a cumprir con éxito. A principal pregunta que xorde, e que abordei cumpridamente nun discurso o pasado xoves, é a seguinte: que implican os acontecementos do mes pasado para a relación de Rusia co mundo e, en particular, con Estados Unidos e a Unión Europea? As circunstancias que rodearon o conflito do mes pasado son ben coñecidas. Ambas as partes cometeron erros, pero a resposta dos líderes rusos -invadir un Estado soberano a través dunha fronteira recoñecida internacionalmente e tratar despois de desmembrarlo recoñecendo Abjasia e Osetia do Sur- foi desproporcionada. E os responsables deste comportamento non son os veciños de Rusia, nin a ampliación da OTAN, nin Estados Unidos, senón os líderes rusos. Quizá máis inquietante, con todo, é que o ataque de Rusia axústase a un patrón de comportamento que empeora desde hai anos e que inclúe, entre outras cousas, o uso do petróleo e o gas como instrumentos de coerción, a ameaza de apuntar con armas nucleares a países pacíficos e a supresión da lei e a liberdade en Rusia. A imaxe que resulta é a dunha Rusia cada vez máis autoritaria e agresiva. O ataque a Xeorxia levounos a un momento crítico, pero non determinante. Os líderes rusos están a tomar decisións desafortunadas. Pero poden tomar outras. O futuro de Rusia está en mans de Rusia. Pero as súas decisións dependerán, en parte, das accións dos demais, especialmente de Estados Unidos e os seus aliados europeos. A invasión de Xeorxia por parte de Rusia non logrou, nin logrará, ningún obxectivo estratéxico duradeiro. E o noso obxectivo estratéxico agora é deixar claro aos líderes rusos que as súas decisións están a situar ao seu país nunha vía de sentido único cara ao illamento e a irrelevancia internacional de forma voluntaria. Para alcanzar este obxectivo requirirase determinación e unidade por parte de Estados Unidos e Europa. Non podemos permitirnos dar validez aos prexuízos que parecen ter algúns líderes rusos: que se se presiona aos países libres -se se intimida, ameázase e agrídese-, cederemos e, finalmente, renderémonos. Estados Unidos e Europa deben facer fronte a esta actitude e non permitir a agresión de Rusia para lograr un beneficio estratéxico. Nós e os nosos aliados europeos estamos, por tanto, actuando como un só en apoio de Xeorxia. Estamos a encabezar o movemento mundial de axuda á reconstrución de Xeorxia. A porta a un futuro euroatlántico permanece completamente aberta para Xeorxia e a nosa alianza continuará traballando para facer realidade ese futuro. Ao mesmo tempo, Estados Unidos e Europa están a apoiar, inequivocamente, a soberanía, a independencia e a integridade territorial dos veciños de Rusia. E non permitiremos que Rusia exerza un veto sobre o futuro da nosa comunidade euroatlántica, nin sobre a que países ofrecemos entrar nela, nin sobre a opción deses estados de aceptar. Deixámosllo especialmente claro aos nosos amigos de Ucraína. Estados Unidos e Europa están a aumentar a súa cooperación en busca dunha maior independencia enerxética. Aumentaremos a defensa da economía enerxética global e aberta das prácticas abusivas. Non pode haber un conxunto de normas para Rusia, S.A. e outro para os demais. Estados Unidos e Europa non permitirán que os líderes rusos, ao mesmo tempo, benefíciense das normas, mercados e institucións internacionais e desafíen as súas mesmos cimentos. Non hai unha terceira vía. Unha Rusia do século XIX e unha Rusia do século XXI non poden operar no mundo ao mesmo tempo. Para alcanzar todo o seu potencial, Rusia ha de estar plenamente integrada na orde internacional político e económico. Pero Moscova está na precaria situación de atoparse metade dentro, metade fóra. Rusia depende do mundo para lograr o éxito e non pode cambiar iso. Os líderes rusos xa están a albiscar como pode ser o futuro se persisten no seu comportamento agresivo. En contraste coa situación de Xeorxia, a posición internacional de Rusia é a peor desde 1991. A súa cooperación nuclear para fins civís con Estados Unidos non vai a ningún sitio. Os líderes rusos están a facer que sufra a economía do seu país. O seu intento de entrar na Organización Mundial do Comercio atópase en perigo, igual que a de entrar na Organización para a Seguridade e Cooperación en Europa. Pero quizá o peor efecto secundario de todos para Moscova é que a súa actitude puxo basicamente en dúbida cal das dúas visións do futuro de Rusia é a que está a guiar o país. Recentemente, o novo presidente Dimitri Medvedev trazou unha visión positiva e avanzada do futuro do seu país. Este camiño tiña en conta as vulnerabilidades de Rusia, pedía máis reformas internas e, o que é máis importante, recoñecía que Rusia non se pode permitir unha relación co mundo baseada no antagonismo e o distanciamento. Necesariamente, Estados Unidos e Europa continuarán perseguindo os seus intereses comúns con Rusia: loitando contra o terrorismo, impedindo que Irán consiga armas nucleares, dando forma a un Oriente Medio seguro no que haxa paz entre palestinos e israelís e evitando que o Consello de Seguridade volva ser a institución paralizada que foi durante a Guerra Fría. Pero sería unha verdadeira mágoa que a nosa relación con Rusia non superase nunca o nivel dos intereses, pois as mellores relacións entre países son as que tamén comparten obxectivos, aspiracións e valores. Queda por ver se os líderes rusos vencerán a súa nostalxia doutra época e conformaranse coas fontes de poder e exercicio de poder do século XXI. A decisión é de Rusia e só de Rusia. E esperamos que os líderes rusos elixan responsablemente, polo ben do seu pobo e do mundo.

El Mundo 25.09.08

Quen quere unha segunda guerra fría?

Por Shlomo Ben-Amí

Presaxia a guerra no Cáucaso unha segunda guerra fría? Ou seica Rusia pretende con ela convidar a Occidente a reformular o statu quo mundial imperante desde o final da primeira guerra fría? Non hai dúbida de que o Exército ruso non está preparado para unha confrontación con Occidente. Non só a espionaxe rusa non logrou adiantarse ao ataque xeorxiano contra Osetia do Sur, senón que os dispositivos de guerra electrónica rusos e as súas mal equipadas tropas de infantaría parecían trasnoitadas reliquias soviéticas. Pero na guerra non hai que exhibir armamento de última xeración para transmitir unha mensaxe política contundente. Despois de todo, o peso internacional de Estados Unidos está a minguar, a pesar de que o seu Exército segue sendo a máis complexa maquinaria militar da historia. Ao demostrar que EE UU perdeu o monopolio do uso unilateral da forza, Rusia puxo abertamente en cuestión a Pax Americana xurdida da vitoria estadounidense na guerra fría. A guerra en Xeorxia non tería lugar se EE UU non xestionase de maneira tan desastrosa a súa hexemonía mundial. EE UU iniciou unha calamitosa guerra en Iraq, perdeu máis dunha oportunidade de atraerse ao réxime revolucionario iraniano, presionou para que a OTAN ampliase sen cesar até chegar aos limiares de Rusia e, cando os rusos protestaron polo despregamento de mísiles defensivos en Europa Oriental, mostrou a súa arrogancia facendo oídos xordos. Amparándose na "guerra contra o terror", EE UU, ao penetrar en países centroasiáticos como Afganistán, Paquistán, Usbequistán, Kirguizistán, Kazajstán e Tadxiquistán, alentou o medo de Rusia a verse cercada. Para contrarrestar o que considera unha hostil estratexia de EE UU, o Kremlin está a fomentar alianzascoa Cuba de Raúl Castro e a Venezuela de Hugo Chávez. E en Oriente Próximo, Rusia non está a escatimar medios para recobrar algúns dos resortes que tiña e impedir así que Estados Unidos sexa o único actor na rexión. A recente visita do sirio Bashar al Assad a Moscova pon claramente de relevo o potencial dunha nova alianza. Cando EE UU propón sancións a Irán, Rusia non deixa de pór obstáculos, á vez que asina contratos enerxéticos con ese país e está a piques de venderlle sistemas de defensa antiaérea destinados a frustrar posibles ataques israelís ou estadounidenses. Unha das vítimas do unilateralismo estadounidense posterior á guerra fría foi a Alianza Atlántica. Non todos os aliados de EE UU comparten a súa obsesión por ampliar a OTAN, e Europa non ten ningunha intención de seguir os pasos do impulsivo presidente xeorxiano e verse arrastrada polas ex repúblicas bálticas e Polonia a un enfrontamento con Rusia. Europa, que depende das subministracións enerxéticas rusos, non está disposta a entrar nunha nova guerra fría. En canto a súa alternativa para o petróleo ruso -Irán- é indixerible para os estadounidenses. A Occidente non lle beneficia retomar a guerra fría. Iniciativas como ameazar a Rusia con expulsala do G-8 ou deixala fóra da Organización Mundial de Comercio non farán máis que aumentar a súa sensación de illamento, acentuar o seu autoritarismo e levala a desempeñar o papel de potencia revolucionaria contraria ao statu quo na antiga esfera de influencia soviética e mesmo noutros territorios. As minorías rusas en Ucraína, os Estados bálticos e Moldavia poderían desatar un novo imperialismo ruso. Pero Rusia, con multitude de problemas internos e unha inseguridade crónica nas súas extensas e despoboadas zonas fronteirizas, tampouco ten interese nunha segunda guerra fría. A pesar de chegar recentemente a un acordo de demarcación fronteiriza con China, Rusia nunca poderá estar segura de cales son realmente as intencións da súa veciña, unha potencia colosal e famenta, tanto de materias primas coas que alimentar a súa florecente economía como de espazo vital para a súa enorme poboación. Como demostrou a guerra no Cáucaso, a economía globalizada non supón unha garantía total contra as guerras. Pero unha cousa é asumir un risco calculado, como os rusos fixeron ao presupor con razón que Occidente non entraría en guerra por Xeorxia, e outra moi diferente que Rusia poña en perigo os colosais éxitos económicos dos últimos anos nunha confrontación con valor cos países occidentais. En realidade, a guerra en Xeorxia xa ocasionou a Rusia a súa máis grave crise financeira desde 1998, cando estaba practicamente en bancarrota: en só unha semana a fuxida de capitais ocasionou ao país perdas por valor de 17.000 millóns de dólares. A Bolsa de Moscova perdeu o 15% do seu valor en agosto, e o banco central ruso prognostica que este ano o investimento estranxeiro reducirase nun 25%. Rusia debe buscar unha auténtica colaboración estratéxica con Estados Unidos, e este debe comprender que Rusia, séntese excluída e desprezada, pode ser un gran aguafiestas en todo o mundo. Desatendida e desprezada por EE UU desde o final da guerra fría, Rusia precisa integrarse nunha nova orde mundial que respecte os seus intereses como potencia renovada.

El País 17.09.08

En Vigo, venres 19 de Setembro ás 20,00 horas

UE: A súa credibilidade posta a proba polo conflito xeorxiano

Por Julien Bahloul

Guysen International News

04.09.08

Luns 1 de setembro, os 27 membros da Unión Europea tiveron un cumio extraordinario do Consello Europeo co fin de establecer unha mensaxe clara a Rusia. é a primeira vez desde 2003 que se convoca ao Consello Europeo en sesión extraordinaria. Naquela ocasión do conflito iraquí, Europa, composta entón de 15 membros, xa deixara ver aos ollos do mundo profundas divisións. Francia, que ocupa a Presidencia de quenda da UE, pretendía custe o que custe evitar un novo fracaso. Pero hai moitas cousas en xogo e os intereses son diferentes nunha Europa que non deixa de crecer. Os países bálticos, próximos xeograficamente a Rusia, temen ver de novo a este país renovar o control do Leste de Europa. Outros países temen, en caso de sancións económicas, ter que pagar as consecuencias diplomáticas. Todo polo control do paso do gas ao Leste da UE. Neste contexto, Nicolas Sarkozy e Bernard Kouchner deberon facer xogos malabares co fin de non molestar a ninguén lanzando ao mesmo tempo unha mensaxe europea firme. "Que quere Rusia?" preguntouse o Presidente francés na rolda de prensa. "A confianza e a cooperación ou a desconfianza e o aumento das tensións?". Como para xustificar as decisións tomadas no Consello engade: "Quero precisar que esta reunión non ía dirixida en contra de Rusia. Pero queda claro que o comportamento de Rusia durante as últimas semanas, coa súa reacción militar desproporcionada, co recoñecemento das independencias das dúas entidades, co mantemento das tropas rusas en territorio xeorxiano, produciu unha profunda preocupación en Europa e máis aló". Segundo esta política, a única decisión resultante dos debates entre dirixentes europeos é a intención de suspender as negociacións destinadas a establecer unha nova asociación entre a UE e Rusia. En cambio, ningunha sanción real foi imposta contra a Federación rusa. Moscova parece satisfeita desta elección: "Deus grazas, a sensatez gañou", comentou o Primeiro Ministro Vladimir Putin. "Non vemos ningunha conclusión ou proposta extrema e está moi ben", engadiu. Estas declaracións prodúcense mentres que Medvedev cualificou ao Presidente xeorxiano de "cadáver político" e non o recoñece xa como xefe de Estado. Aínda que di lamentar a decisión da Unión Europea, afirma non temer un illamento do seu país, cousa que considera "imposible". Pide aos seus homólogos europeos que non deixen que as diferentes opinións "sobre tal ou cal cuestión prexudiquen ás negociacións sobre a asociación". Para moitos, a decisión do Consello Europeo é sobre todo simbólica e reflicte obviamente a dependencia enerxética da UE de Rusia. Os dous están unidos por un acordo que data de 1997. A prensa enténdeo así, satisfeita "do éxito da diplomacia" do Kremlin e cualificando a decisión europea de "mal menor". A pesar de que os Xefes de Estado e de Goberno non chegaron a porse de acordo sobre sancións máis severas, en cambio fixeron fincapé na axuda ás vítimas así como a súa vontade de facer aplicar o plan de mediación europeo que preve unha saída de crise en seis puntos. Desde este punto de vista, Nicolas Sarkozy irá, como Presidente da Unión Europea, a Moscova o próximo 8 de setembro acompañado do Presidente da Comisión Europea. Reunirase de novo con Dimitri Medvedev e tentará acelerar a retirada das tropas rusas ás liñas previas ao conflito. A UE por outra banda fixo desta retirada un preliminar á continuación das negociacións sobre a asociación. Pero para o embaixador de Rusia en Europa "a UE equivócase coa súa avaliación da situación, porque Rusia xa retirou todas as súas tropas adicionais". Unha declaración que pon de manifesto que o diálogo europeo-ruso semella un diálogo de xordos.

Farsa osetia

Por José Ignacio Torreblanca

A firma polo presidente Medvédev do decreto de recoñecemento da autoproclamada independencia de Osetia do Sur e de Abjazia supón a confirmación definitiva de que o conflito habido este mes de agosto foi minuciosamente orquestrado desde Moscova co fin de amputar a Xeorxia estes dous territorios. Trátase dunha represalia anunciada á conta da independencia de Kósovo, proclamada en febreiro deste ano. Desde entón, as autoridades rusas estiveron intensificando a presión sobre Tbilisi, animando ás milicias osetias a hostigar ás tropas xeorxianas, incrementando a súa presenza militar nas dúas rexións e concedendo pasaportes rusos por todas as partes. Aínda que houbo un intenso debate acerca de quen comezou as hostilidades o 9 de agosto, ese debate perde agora bastante sentido: a inclusión de Abjazia no mesmo lote demostra ás claras que Moscova nin sequera ten interese en apoiar a súa posición en argumentos. Para os que insisten no precedente de Kósovo, o ocorrido estes días debería ser a proba definitiva de que estes dous casos están nas antípodas do dereito internacional. O decreto de Medvédev iguala os 10 anos de mandato de Nacións Unidas en Kósovo con 10 días de ocupación rusa e, no colmo do cinismo, resolve o caso unilateral e inxustificadamente co que non é senón unha pura e chaira anexión. Rusia quixo demostrar claramente quen manda nas antigas fronteiras da URSS. Nunha reedición da Doutrina Monroe, as súas tropas paséanse agora impunemente polo territorio dun Estado membro da Organización para a Seguridade e a Cooperación en Europa (OSCE) e do Consello de Europa, dun socio e amigo da UE, Estados Unidos e a OTAN. Rusia fixo pagar cara a Xeorxia, unha democracia con vocación occidental, en rápido crecemento económico e estratexicamente crucial para Europa desde o punto de vista enerxético, a ousadía de ser a Cuba do Cáucaso. Quen no caso de Chechenia pensara que Rusia se contentaría con reclamar a impunidade dentro das súas fronteiras estaban equivocados. A lección non pasou inadvertida en Ucraína, que facilmente poderá perder Crimea se segue obstinándose en desaloxar de alí á flota rusa. Coa proclamación da independencia, Rusia escala perigosamente na súa rebeldía antioccidental e pon nunha posición imposible á OTAN, que tiña previsto conceder unha perspectiva de adhesión a Xeorxia e a Ucraína no seu cumio de decembro deste ano. A OTAN terá que responder á difícil pregunta de se a garantía de seguridade que implica o artigo 5 do tratado aplícase a toda Xeorxia ou só á Xeorxia amputada: no primeiro caso, trataríase dun casus belli con Rusia; no segundo, dun chiste macabro. Nuns poucos días, toda a orde europea foi sacudido. As consecuencias serán de gran alcance.

Tirado de EL PAÍS 27.08.08

"A guerra no Cáucaso" Un programa de Masha Gabriel con Jorge Aspizua (ESCOITA AQUÍ)

A resaca xeorxiana

Por Florentino Portero

O goberno xeorxiano fixo da recuperación do pleno control do territorio nacional o seu primeiro obxectivo, pondo fin á independencia de feito das provincias de Osetia do Sur e Abjasia, que se atopaban baixo protectorado ruso. Ao facelo puxo en dúbida a autoridade rusa no Cáucaso e Moscova, no seu particular lóxica do poder, sentiuse na obriga de responder. As súas Forzas Armadas están a acabar de ocupar ambas provincias, selando o seu vínculo con Rusia. Xeorxia calculou mal as súas forzas. Se pensou que a súa relación con EE.UU. disuadiría a Rusia equivocouse. Ben ao contrario, puxo ao goberno de Moscova na necesidade de facer unha demostración de poder. De non reaccionar, os ucraínos sentiríanse máis animados a seguir adiante na súa política prol-occidental e o prestixio ruso en Asia Central afundiríase en beneficio do norteamericano. Dous feitos recentes daban marxe a unha reacción contundente rusa. Co recoñecemento da independencia de Kósovo, EE.UU. e as grandes potencias europeas consagraban o dereito á segregación en situacións de conflito étnico. O que vale para Kósovo vale para Abjasia e Osetia do Sur. No Cumio da OTAN en Bucarest os europeos rexeitaron abrir negociacións con Xeorxia e Ucraína para preparar o seu ingreso, encartándose unha vez máis á chantaxe rusa e enviando a mensaxe equivocada. Rusia sabe que non ten nada que temer dunha Europa sedienta de combustible e dividida. EE.UU. puxo de manifesto a súa debilidade na rexión, permitindo que un estado amigo sufra unha humillación. Curiosa a esquerda europea que cala, en sonoro contraste coas súas manifestacións antinorteamericanas. Os gobernos europeos fan contidas declaracións, sen ánimo de molestar ao Kremlin. Rusia demostrou o seu poder no Cáucaso, pero agora ten que tomar unha decisión sobre o futuro de ambos os territorios, que pode volverse na súa contra. A anexión podería empuxar á OTAN a convidar a Xeorxia e Ucraína a incorporarse, o que Moscova tratou de evitar por todos os medios.

O que diga Putin

Por Valentí Puig

Un erro fatal de cálculo por parte do presidente de Xeorxia deixa espida a rugosa realidade dun mundo cada vez máis multipolar e no que Rusia reina no patio traseiro do que foi a Unión Soviética. Crendo terse metido a Bush jr. no peto e contar xa con cobertura da OTAN, a Saakashvili ocorréuselle meterlle o dedo no ollo a Putin mentres estaba nos Xogos Olímpicos de Pequín. Se agardaba aquiescencia á súa intervención militar en Osetia do Sur ou unha resposta estritamente proporcionada de parte de Moscova só pode deberse a que, nos seus anos en Harvard, Saakashvili non aprendeu suficiente sobre a prudencia e realismo político. Só a insensatez explica que Saakashvili non sexa consciente de que o oso ruso anda solto. Mentres os clarines olímpicos soan na China semitotalitaria como síntese postmaoísta de Píndaro e Confucio, Rusia opera naqueles espazos que o «horror vacui» da xeoestratexia incita a ocupar. A comunidade internacional emite comunicados e envía intermediarios.

Dabondo ten con Iraq, Afganistán, Paquistán ou Irán, tarefas para as que require do voto ruso no Consello de Seguridade. Os oleodutos que pasan por Xeorxia e avituallan -1,2 millóns de barrís ao día- a unha Unión Europea con política enerxética por estrear poden compararse, sen esaxerar, a un cordón umbilical. O episodio xeorxiano vén ratificar en parte as teses sobre un mundo postamericano no que compoñentes autoritarios como China ou Rusia impoñen as súas condicións. Por iso hai quen reclama en Washington un retorno a estratexias equiparables ao período Truman-Eisenhower, cando a contención do expansionismo soviético instrumentouse de forma dura pero restrita, sen lanzarse a aventuras bélicas nin arriscarse a guerras cuxas consecuencias foran incalculables. A Rusia de Putin, certamente, non é a Unión Soviética de Breznev, pero, con petróleo e a vontade de recuperar áreas de influenza na súa contorna xeográfica, o oso ruso pisa forte.

Máis flagrante é así o erro do presidente xeorxiano, aínda que poida argumentarse que Putin púxolle a trampa. Por outra banda, a Putin váiselle a man con ostentosa facilidade, como se viu en Chechenia. Agora quizais non se contentará só con recuperar o peculiar «status quo» de Osetia do Sur: tamén castigará á Xeorxia dun presidente cuxo aventurismo pon en apertos diplomáticos o chamado «soft power» da Unión Europea. De Putin o menos que pode dicirse é que exerce de veciño moi perigoso, que a sutileza diplomática non é a súa principal virtude e por iso vótanlle unha e outra vez os rusos que hai anos ficaron tan descorazonados coa vertixinosa desintegración da Unión Soviética. Como comportarse ante Rusia é unha pregunta cada vez máis peliaguda. Kósovo aparece co grosor dun nó gordiano. Con tanta incerteza en terras afgás, a OTAN que xenerosamente facilitou os seus limiares a Xeorxia deberá ter presente que polo menos Angela Merkel non estivo tan entusiasta. Sexa con McCain ou con Obama, a idea de sementar democracia por aspersión ou con divisións blindadas queda arquivada. Adeus aos neconservadores. De ingresar xa Xeorxia na OTAN, tería intervido Putin en suposta defensa de Osetia do Sur? En caso afirmativo, como actuarían en defensa de Xeorxia os membros da Alianza Atlántica? Segundo o que parece, o mundo non está para hipótese, senón para realidades estables. Un efecto de mimesis balcánica podería implicar a Rusia de Putin até extremos máis que regresivos que a ninguén conveñen.

Occidente ten escasa marxe de manobra e ao mesmo tempo sabemos que consentir accións unilaterais como a de Rusia contra Xeorxia vén ser como aceptar o seu veto na OTAN. Tamén sería útil sacar a lección implícita na obsequiosidade voluntarista con que os Estados Unidos asumiron a posición aparatosamente proamericana do presidente xeorxiano. O efecto foi contraproducente. A lea deixa xa un regueiro de vítimas e aniquilación. Por agora, Putin sae gañando en demérito de calquera esbozo de nova orde mundial.

Salvo por unha intuición astral, é un estraño momento este para que responsable de política internacional do PSOE, Elena Valenciano, reivindique o buenismo como pócima universal. Sobre todo, hai que desempoar os mapas do Cáucaso.

DE VOLTA Á URSS

Por John O´Sullivan

As mozas ucranias vólvenme tolo de verdade

Deixan Occidente á zaga

E as mozas de Moscova fanme cantar e berrar

Que Xeorxia sempre está na miña mente

Volvín á URSS

Non sabedes canta sorte tedes, rapaces,

De volta na URSS

John Lennon & Paul McCartney

Non son só os osetios do sur os que volveron á URSS esta mañá. Outros xeorxianos, países do «estranxeiro próximo» a Rusia, desde o Cáucaso ate o Báltico, «minorías nacionais» como os chechenos, e incluso os propios rusos, enfróntanse agora a un país e a uns líderes políticos corruptos, autoritarios, militaristas, e aos que non lles preocupa excesivamente onde acaban as súas fronteiras. Outra cousa é o afortunados que debemos sentirnos (eles e nós) a este respecto. Nos últimos anos, o Estado ruso asasinou en Londres a un exiliado con cidadanía británica; expropiado investimentos estranxeiros no nome dunha empresa de enerxía controlada por el mesmo; cortado as subministracións enerxéticas a países como medio de intimidación política; axudado aos rebeldes secesionistas dos países veciños para desequilibrar aos gobernos recentemente independentes; e este fin de semana —acabáronse as contemplacións— invadido e bombardeado o país soberano de Xeorxia. Ás veces estas accións levaron o fráxil disfrace da aplicación das leis tributarias ou do «mantemento da paz» (aínda que non o asasinato de Londres). A «democracia» foi un disfrace similar para un sistema político autoritario no cal o poder e a riqueza están cada vez máis concentrados en mans do ex presidente Vladimir Putin e outros siloviki (ou ex burócratas dos servizos secretos). É máis, este sistema parasitario foi exportado de maneira moi rendible ás rexións «secesionistas» ás que o Kremlin afirma estar protexendo. Como sinala Yulia Latinina de Novaya Gazeta: «Osetia do Sur non é unha rexión, nin un país, nin un réxime. É unha empresa conxunta entre xenerais siloviki e bandidos osetios para gañar diñeiro nun conflito con Xeorxia». Case todos os altos cargos do «Goberno» de Osetia do Sur son ex funcionarios rusos. O «ministro do Interior», por exemplo, serviu antes no Ministerio do Interior da Osetia do Norte rusa.

É este réxime monicreque —que existe para darlles diñeiro aos siloviki e desestabilizar á Xeorxia prol occidental— o que provocou a breve guerra a semana pasada ao disparar incesantemente contra as aldeas xeorxianas próximos e bombardealas. Agora está ocupado por «forzas de paz» rusas e, se Putin cumpre o que di, pronto será reincorporado a Rusia. Ou «de volta á URSS». Todo o que aos diplomáticos recén chegados quédalles por establecer é se a modificación das fronteiras internacionais por parte de Putin acabará aí. Podería axudar agora aos secesionistas de Abjasia? Ou incluso atacar a zona central de Xeorxia para bloquear o único oleoduto que transporta a enerxía de Asia Central a Occidente sen atravesar territorio ruso? Esta completa vitoria rusa levou a case todos os analistas á conclusión de que Saakashvili, o presidente de Xeorxia, caeu nunha trampa rusa cando lanzou unha operación militar para recuperar Osetia do Sur. É algo difícil de cuestionar. Pero esta era unha trampa con dúas portas. Se Xeorxia non tivese tomado medida algunha, Rusia incorporaría gradualmente a provincia secesionista. Putin xa concedera pasaporte ruso aos residentes en Osetia do Sur. As dúas portas da trampa conducían ao mesmo resultado: a expansión rusa e o castigo a Xeorxia por atreverse a ser aliado de Occidente. Moscova esperaba que a súa brutal invasión do territorio doutro país puidese disfrazarse de operación de «paz» para evitar o «xenocidio» e a «limpeza étnica» por parte dos xeorxianos. O seu goberno e os seus medios amaestrados dirixiron unha complexa operación de prensa para popularizar esta mendaz «historia». Inicialmente topou certa acollida entre algúns analistas occidentais para quen calquera inimigo de George Bush e os seus amigos debe de ter razón. Moitos alegaban, por exemplo, que o recoñecemento de Osetia do Sur por parte de Putin era unha resposta ao recoñecemento da independencia de Kosovo por parte de Estados Unidos e a Unión Europea. Xa que Rusia leva 16 anos axudando aos secesionistas, isto convertería a resposta rusa nun acontecemento único na historia universal: a primeira ocasión na que unha consecuencia precede á súa propia causa. Outra escusa empregada para suavizar as críticas contra Rusia é que Saakashvili enoxou a Putin ao pretender entrar na OTAN. Este argumento é unha particular aplicación da premisa xeral de que, como ironicamente di o filósofo Roger Scruton, «defensa igual a agresión». O que a semana pasada demostrou é que Saakashvili tiña razón ao buscar a protección que a pertenza á OTAN lle proporcionaría fronte á agresión rusa. Se se lle concedese, polo menos daríalle ao Kremlin unha razón seria para evitar a escalada desta semana. En conxunto, esta combinación de complexa campaña dos medios rusos e masoquismo cultural da opinión pública occidental podería ter convencido a Occidente de que se tragase este avance ruso, emitise algunhas protestas, e despois seguise coma se nada. Iso aínda pode ocorrer: a opinión pública alemá é especialmente sensible a ditas tentacións. Pero perante ese apaciguamiento érguense agora tres obstáculos. O primeiro é a visión dos tanques rusos avanzando por territorio xeorxiano. No trixésimo aniversario da invasión de Checoslovaquia, esperta todos os vellos recordos da brutalidade soviética. O segundo é que os secesionistas abjazios, animados por Moscova, están agora ampliando o conflito e ameazan con desmembrar Xeorxia aínda máis. Iso debilita seriamente o conto ruso das «forzas de paz». E en terceiro lugar, os ex satélites soviéticos agora pertencentes á OTAN e á Unión Europea forman un grupo de presión permanente a favor de que se estableza unha defensa forte contra Rusia. O sábado, Polonia e os países do Báltico emitían un chamamento conxunto para que ambos organismos se opuxesen á agresión rusa. Pero, como pode facelo occidente? Rusia ten un predominio estratéxico esmagante na rexión. Quizais o mellor que os diplomáticos occidentais poidan lograr a nivel local sexa reconxelar o conflito dunha forma que permita a Rusia conservar Osetia do Sur pero deterse aí. Entón, sen dar formalmente o visto e prace á anexión de Moscova, Xeorxia estaría de acordo en establecer o seu estatus futuro por vías exclusivamente pacíficas. Dada a actual belixerancia de Rusia (aínda segue bombardeando Xeorxia central), dito acordo podería verse case como un logro. A longo prazo a cuestión é diferente. Se existe un risco de que Rusia se converta noutra URSS, entón Occidente debe demostrar que a estrutura internacional posterior á Guerra Fría vai seguir sendo a mesma, tanto no Cáucaso como en calquera outro lugar. Por exemplo, se os centroeuropeos, enfadados pola crise en Xeorxia, anunciasen que agora aceptan as defensas de mísiles ás que se opuxo Putin, o seu ataque a Xeorxia sería contraproducente desde o punto de vista estratéxico. De xeito similar, un novo convite a ingresar na OTAN (quizais cun programa de oleodutos mellorado) demostraría que castigar a Xeorxia con excesiva dureza non serve máis que para empurrar ao país a unha alianza máis estreita con Occidente. E unha decisión conxunta dos países occidentais de rexeitar como non válidos os pasaportes rusos portados por cidadáns de Osetia do Sur, tal vez sancións no enclave, deixaría ao Kremlin coa xestión dun empobrecido enclave. Estas políticas son menos perigosas do que parecen porque Rusia é máis feble do que parece. O seu éxito económico actual débese case por enteiro a uns prezos enerxéticos elevados que probablemente sufrirán grandes flutuacións no futuro. O seu mercado bolsista está sufrindo caídas debido ás aventuras militares e á prudencia dos investidores. Sofre unha seria diminución da poboación. E, en parte como consecuencia, recruta aos membros do seu exército, de maneira desproporcionada, entre os chechenos e outras minorías nacionais. De xeito que a Rusia convenlle evitar as aventuras militares, especialmente no Cáucaso, garantir os investimentos occidentais e os mercados abertos e, en xeral, mellorar a súa imaxe actual de «oso coa cabeza alta». Occidente pode ofrecer o que Rusia necesita; tamén pode advertir ao país que, se reacciona violentamente perante calquera das políticas antes propostas, pode imponerle todo un conxunto de sancións económicas como resposta, empezando pola súa expulsión do G-8. Por suposto, Rusia dispón da súa propia sanción económica: cortar a súa subministración de enerxía a Occidente e deixar aos europeos sumidos na escuridade. Pero se isto entra dentro do posible, non é mellor que o saibamos antes de que sexa demasiado tarde?Doutra forma, pode que os xeorxianos non sexan os únicos aos que se convide a cantar este retrouso final:

«Móstrame as túas montañas de cumes nevadas alá no sur;

lévame á granxa do teu pai;

deíxame oír o son da túa balalaica;

ven e dálle calor a teu camarada.

Volvín á URSS.

Non sabedes o afortunados que sodes, rapaces;

de volta na URSS».

Osetia do sur, sen agarradeiras

Por Carlos Taibo

O conflito que acosa a Osetia do Sur, e no seu caso a rexións lindeiras, é deses que a duras penas ofrece algunha agarradeira sólida da que aferrarse. Nin os axentes locais nin os seus patróns internacionais merecen -formulemos a cuestión nestes termos- maior adhesión. E iso é así aínda que, pese ao silencio xeral respecto diso, nos últimos días despunte, por encima de todo, a responsabilidade que EEUU ten na reconversión bélica do “rifadoiro” surosetio: resulta difícil imaxinar que a inicial ofensiva militar xeorxiana -non foi Rusia, como parecen subliñar a maioría dos nosos medios, a que rompeu un tan precario como prolongado cesamento do fogo- non contaba co beneplácito, e no seu caso co franco apoio loxístico, de Washington. Non se esqueza que dun tempo para acó a Casa Branca tópase firmemente decidida a mover peza nunha rexión tan sensíbel como o Cáucaso coa vista posta, claro, en manter a presión sobre Rusia e en disputar a esta, en paralelo, o negocio da explotación e o transporte das materias primas enerxéticas extraídas no Caspio. Á marxe do anterior, o aconteciso os últimos días é un exemplo de libro do obsceno vigor contemporáneo das dúas varas de medir. O de Washington salta á vista: se hai uns meses a Casa Branca contestou abertamente a integridade territorial de Serbia, agora, en troques, acóllese o principio correspondente cando polo medio se atopa a do afillado xeorxiano. Mentres, as acusacións verquidas contra Rusia por intervir militarmente fóra das súas fronteiras non poden producir senón estupor tendo en conta o rexistro que Estados Unidos arrastra nese terreo. Claro que Moscova non sae mellor parada: opúxose con enerxía á independencia de Kósovo, agora parece coquetear cunha secesión de Osetia do Sur,

mentres, e como é sabido, nega drasticamente calquera horizonte deste cariz na case veciña Chechenia. Se as opinións de Putin sobre os xenocidios alleos teñen, claro, unha credibilidade menor, por non faltar nin sequera falta o emprego instrumental dos continxentes de pacificación: desde hai tres lustros é evidente que os soldados rusos despregados en Osetia do Sur e en Abjazia fica aliñados cun dos bandos enfrontados, sobre a base dun modelo que Washington tivo a ben patentar, con lamentable éxito, en Haití. Así as cousas, a conclusión parece servida: a integridade territorial e o dereito de secesión se manifestan, por tirios e por troianos, conforme aos intereses respectivos. Se nada particularmente sólido hai que achegar en proveito das causas que amosan Estados Unidos e Rusia “non nos enganemos no que fai ao sentido da política de Moscova, imbuída, como a da Casa Branca, de espasmos imperiais e, a pesar das aparencias, a duras penas interesada no destino de surosetios ou abjazios”, fariamos mal en esquecer que o conflito que nos ocupa non lle faltan raíces locais. É inevitable respecto diso invocar, unha vez máis, as secuelas das fórmulas de enxeñería ética que cobraron corpo tanto ao amparo do zarismo como na etapa soviética. Entre os seus efectos, palpables, na rexión cóntase a existencia de dúas Osetias, unha emprazada ao norte, en Rusia, e a outra situada ao sur, en Xeorxia. Se iso por si só achega un caudal inxente de problemas, o seu é agregar que a conduta dos dirixentes xeorxianos e surosetios ao longo dos últimos 15 anos, por propio impulso ou de resultas de presións alleas, non fixo senón agregar leña ao lume. Se os primeiros abrazaron con rotundidade, nos anos inmediatamente posteriores á desintegración da URSS, políticas abrasivas no terreo nacional, que xeraron un inevitable descontento en Osetia do Sur -e en Abjazia-, os segundos, alentados neste caso por unha Rusia que entregou tan xenerosa como interesadamente pasaportes á poboación local, non dubidaron en buscar unha permanente vía de confrontación que lle dea ás a un proxecto de secesión (tal e como o fixo entre 1999 e 2007, se así quere, e salvando todas as diferenzas que procedan, o groso das forzas políticas albanokosovares). En semellante escenario, e devandito sexa de paso, un está obrigado a coller con pinzas as informacións que, dun lado como do outro, acusan ao rival de violencias extremas e limpezas étnicas. É verdade, aínda así, que os que creemos no dereito de autodeterminación estamos medio invitados a deixar constancia dun feito insubornable: aínda que o seu é examinar con detalle o ocorrido cos xeorxianos étnicos outrora residentes en Osetia do Sur, sobran os motivos para concluír que a maioría da poboación local non desexa pertencer ao Estado xeorxiano. Se así se quere, este é o único dato que invita a mirar con ollos concesivos algunha das causas que se revelan sobre o terreo. Non faltará quen aduza, ben é verdade, que se detrás de moitas das políticas que abrazan hoxe os gobernantes xeorxianos apréciase o alento pestilente de Estados Unidos, a xeito de liviá compensación a maioría dos pobos do Cáucaso setentrional miran con receo aos osetios, historicamente entregados, pola súa banda, a unha franca colaboración con Moscova

Europa... é un pais?

De como se constrói um europeu

A propósito das comemorações dos 20 anos do Programa Erasmus

por Ana Bigotte Vieira

Em 1986 entrei para a escola primária e Portugal entrou para a Comunidade Europeia. Professores que tinham aprendido a geografia pelos livros do Regime (e sabiam de cor as linhas de caminho-de-ferro de Angola) fizeram-me desenhar 12 estrelas amarelas sob fundo azul vezes sem conta. Todas as semanas ia para a janela desenhar a Europa a contraluz, para saber quais eram os 12 países da Comunidade Europeia. No Verão, os Jogos sem Fronteiras, mais tarde o Erasmus, depois o Leonardo Da Vinci e assim aprendi a ser Europeia. Tenho amigos em vários países da Europa (e saudades deles); já estudei em escolas noutros países da União Europeia (isto ainda antes de «Bolonha»), habituei-me às viagens de comboio, de carro, camioneta e fiquei contente quando apareceram as viagens de avião low cost. A polivalência laboral erigida em precariedade actual permite-me trabalhar (praticamente sem nenhum vínculo ou garantia social) dentro da Comunidade à medida do meu esforço, sorte, imaginação e capacidade de autopromoção pessoal. A Europa passou a ser para mim uma rede de pontos – quase sempre cidades – que rapidamente consigo unir entre si num mapa afectivo que as aproxima no meu pensamento, de forma directamente proporcional à distância que sinto em relação ao interior português e a regiões onde não conheço ninguém, não vivi nada, não sei como abordar. Lisboa, deste modo, assemelha-se-me mais a Oxford do que a Barcelos. À medida que vou construindo este meu mapa afectivo da Europa da qual aprendi a fazer parte (e não dizia Jean Monet, em 1956, «já construímos a Europa, falta agora construir os Europeus»!?) cada vez consigo menos ficar indiferente à violência fundadora desta Europa que eu também sou:
Leio com atenção as notícias da chegada de mais e mais emigrantes às «costas da Europa» (qual será a Europa deles?; em que janela a terão desenhado a contraluz?); apercebo-me da sua presença nesta Europa em que vivo, sinto o reforço das leis e a construção dos campos de detenção para os acolher, a sociedade a mudar com a sua presença, a minha presença a mudar com a presença deles, Lisboa a ficar capital Europeia, eu a ficar Europa que não quero ser.

* Mestranda em Ciências da Comunicação – Cultura Contemporânea (FCSH da Universidade Nova de Lisboa) e aluna de Estudos de Teatro (Faculdade de Letras da Universidade de Lisboa).

Europa no limbo

Por Carlos Fuentes

Visitei Europa por primeira vez en 1950. As feridas da II Guerra Mundial eran visibles. Cidades destruídas. Poboacións empobrecidas. Cartóns de racionamento. Todo resumiuno, cunha estética do máis lúcido terror, Max Ernst na súa pintura Europa despois da choiva, exposta nunha galería da Place Vendôme de París. Alí, outro gran xenio do surrealismo (Luís Buñuel era o seu par) convertía a catástrofe europea nunha paisaxe abatida de roca cadavérica iluminada apenas polo sol dunha eclipse. Se Max Ernst daba a resposta estética á guerra, tres estadistas buscaban a resposta política. Francia e Alemaña iniciaron as guerras de 1870, 1914 e 1939. Establecer un pacto da concordia entre ambas nacións parecía -e era- o alicerce da paz. O chanceler francés, Robert Schuman, o chanceler alemán, Konrad Adenauer e o gran internacionalista francés Jean Monet construíron unha alianza de cooperación franco-xermana que foi garante da paz europea durante case seis décadas. Pero Alemaña estaba partida pola metade debido á política estalinista de crear unha zona de seguridade para a URSS, do río Elba á fronteira ruso-polaca. A Cortina de Ferro illou a media Alemaña e todo o Leste europeo privouse, así mesmo, da recuperación económica auspiciada polo Plan Marshall, orixinalmente proposto tanto ao Occidente como ao Oriente europeos. O Plan Marshall, é certo, non era inocente. Ao finalizar a guerra, Estados Unidos tiña un trío de estadistas (o presidente Harry Truman e os secretarios de Estado George Marshall e Dean Acheson) que miraban lonxe e entendían dúas cousas: que a recuperación económica de Europa era a maior barreira contra a expansión soviética e que Estados Unidos demandaba unha economía europea resucitada para ampliar e fortalecer o propio mercado norteamericano.

Que os países do Occidente europeo, recuperándose economicamente, afirmarían cada vez máis a súa independencia política, era previsible. Que os do Oriente quedasen suxeitos ao Kremlin, tamén o era, como o demostraron os intentos de democratización do socialismo en Hungría e Checoslovaquia. Que o sistema enteiro traducíase en baixa produción, baixo consumo e excesivo gasto militar, auguraba, como o viu ao cabo Mijaíl Gorbachov, o esborralle do mesmo. A comunidade europea saíu fortalecida do fin da guerra fría. Pero se se acabou a neta confrontación ideolóxica capitalismo-comunismo mediante un sistema mixto de capitalismo con amplas garantías sociais, xurdiron a encher o baleiro ideolóxico diferenzas étnicas, relixiosas, nacionais, e un imprevisto: a migración das antigas colonias africanas ás vellas metrópolis europeas.

Se evoco este transfondo é só para admitir que a puxanza económica de Europa parecía tolerar estes desafíos internos e externos. O que hoxe se pon en dúbida non é xa o desafío externo, senón a catarata de males internos. Ausente de Europa desde hai seis meses, alármame o cambio que percibo neste verán de 2008. O aumento do prezo da gasolina a 145 dólares por barril ameaza a cultura do automóbil e impón restricións á circulación. O centro de Londres élle vedado ao automóbil privado para favorecer o transporte colectivo. París convértese nun velódromo de motonetas e motocicletas. Ao prezo do combustible engádese agora o da alimentación, comentado hai meses nestes artigos como unha posibilidade que hoxe é un feito: o prezo do alimento en Europa ascendeu nun 40% no último cuarto e a escaseza ameaza a numerosos produtos. Os valores inmobiliarios descenden (nun 20% só en Inglaterra) pero os intereses bancarios ascenden. O emprego sofre unha diminución dolorosa. Só en España, as excelentes reformas sociais do Goberno de Zapatero (dereitos da familia, igualdade sexual, modernización civil) resultan insuficientes para darlle a cara ás esixencias da produtividade, o crecemento e a competitividade en crise.

Abordando estes temas, Zapatero perde popularidade, pero seica obriga a España a ver a realidade: a bonanza detívose, as vacas fracas chegaron, a realidade económica debe ser vista con tanta imaxinación como, até agora, a realidade social. O valor político mídese na adversidade tanto ou máis que na fortuna. Engádase a este brusco descenso económico unha serie de graves fallas políticas. No seu intento de actividade indisciplinada, o presidente de Francia, Nicolas Sarkozy, vai deixando unha serie de iniciativas incumpridas e outras que substitúen o indeseado co imposible. A unión mediterránea proposta por Sarkozy tiña que irritar profundamente a Alemaña, excluída do Mare Nostrum en tanto que lle daba a Turquía unha sobremesa insípido a cambio da exclusión de Ankara do gran banquete europeo. O proxecto mediterráneo desangrouse para quedar como un documento de boas intencións.

Até que punto danouse, tamén, a relación franco-xermana, pedra angular do edificio europeo? O ingreso á Unión Europea dos países menos desenvolvidos do Leste -e aínda dos máis prósperos- crea adiamentos, desniveis e friccións, entre elas as da migración Este-Oeste, que, axuntada á migración de África a Europa, dá lugar a tensións que pon a proba numerosos datos da integración europea. O primeiro, a capacidade ou incapacidade de integrar ao traballador africano á economía do Norte. Enseguida, a maneira de regular a corrente migratoria cumprindo a lei pero sen violar os dereitos humanos dos migrantes. Terceiro, a incapacidade das economías africanas para reter aos seus propios traballadores e a debilidade dos programas africanos de construción nacional. E cuarto, a falta de protección ao traballo e a presenza de réximes autoritarios ou de desorde política en partes de África: da ditadura de Mugabe en Zimbabue á fame fatal de Darfur.

Silvio Berlusconi, o bufón da política italiana, permítese lamentar a ausencia de grandes figuras no taboleiro europeo. Creo que o problema non son os líderes: o problema son os problemas e no mundo globalizado o que sucede en Europa repítese, en graos maiores ou menores, noutras partes. A migración laboral. O prezo dos combustibles. O prezo da alimentación. Os intereses en ascenso. Os valores inmobiliarios á baixa. A crise financeira. E o espectro lívido da inflación.

Tirado do xornal EL PAÍS - 03.08.08

Europa: unión ou desunión?

Por Gabriel Tortella

O veto irlandés ao Tratado de Lisboa, non por temido menos esperado, foi un xarro de auga fría nas ardentes ilusións dos europeístas entusiastas (entre os que me inclúo). Choveron, tras o xarro, denuestos e reproches: que se os irlandeses son uns ingratos, que se o seu Goberno é incompetente, que se non queren Europa que se vaian, que a votar outra vez ate que saia o si, etcétera. Ningunha destas alegacións carece totalmente de fundamento, pero son, en realidade, cuestións accesorias: os irlandeses votaron dentro da máis estrita legalidade europea e se o seu non se converte nun veto é porque a lexislación da Unión así o quere. En efecto, o non dun membro se converte en veto porque para a ratificación dos tratados europeos esíxese a unanimidade. Se se requirise unha simple maioría, a negativa irlandesa tería moita menor importancia. Por tanto, é Europa decata a principal culpable desta situación; parece un pouco inconsecuente proclamar o libre dereito de voto e de veto, e logo enfadarse cos votantes se se converten en vetantes. Esta regra da unanimidade derívase dunha contradición básica da alma europea: queremos estar unidos pero sen perder as prerrogativas nacionais. Por tanto, os tratados non poden imporse a ningún país se non quere aceptalos.

Pero, claro, non se pode repicar e andar na procesión: ou soberanía europea ou soberanía nacional. As dúas cousas á vez son imposibles. Até agora, Europa, a pesar das moitas proclamas grandilocuentes e os fortes golpes de peito, non quixo renunciar ás soberanías nacionais. O veto irlandés é unha consecuencia, pero non a única, nin moito menos, desta contradición: outras son o caos e a inoperancia da política exterior, a confusión e as vacilacións na política de inmigración, as dificultades para chegar a un mercado verdadeiramente unificado polas diferenzas nas políticas fiscais e outras, etcétera. Esta insistencia en preservar a soberanía nacional (aínda que parcialmente, porque en materias económicas, como a monetaria ou a arancelaria, os países si renunciaron a ela) débese á inercia histórica: franceses e británicos, sobre todo, resístense a perder os privilexios de soberanía que tanta gloria lles produciron no pasado. Os ingleses reteñen a súa soberanía monetaria; os franceses, en aras da súa independencia, vetaron (cos holandeses) a proxectada Constitución Europea da que o Tratado de Lisboa, torpedeado por Irlanda, era un remendo.

Polo principio do agravio comparativo, se franceses e británicos se aferran á súa soberanía, os demais non imos ser menos. E así andamos: lamentando non estar máis unidos, pero non querendo renunciar á nosa independencia. Por que somos así os europeos? Por que non somos como os norteamericanos, que constituíron unha unión federal e parecen ter poucos problemas desta índole? A resposta é sinxela: demasiada historia. Se ás sinfonías de Mozart podíalles reprochar (apócrifamente) o emperador José II que tiñan "demasiadas notas", á discordante sinfonía europea pódeselle achacar un exceso de historia. As tradicións nacionais están moi arraigadas; as nacións que hoxe forman a Unión foron as principais protagonistas da historia universal durante moitos séculos, e parece natural que se resistan a diluírse nun ente supranacional. Por outra banda, mesmo as entidades políticas con pouca ou ningunha tradición nacional resístense a renunciar aos seus privilexios, como se demostra hoxe todos os días en España e demostrouse no nacemento dos Estados Unidos de América, que foi bastante accidentado e violentamente debatido.

E a historia móstranos tantos outros casos de desunión entre asociados, desde a antiga Grecia até os Balcáns de hoxe, pasando polo Imperio Austro-Húngaro e un longo etcétera, que non se pode ser excesivamente optimista con respecto ao futuro da nosa Unión Europea. Pero tamén hai razóns para o optimismo: a historia frecuentemente tratou ben a Europa; aínda que hai unha longa tradición de desunión, tamén a hai de unidade desde Roma e logo Carlomagno. Pero a verdadeira conciencia europea fórxase coa Ilustración, hai nada menos que tres séculos. A Europa moderna nace no intelecto duns cantos xenios do século XVIII, en particular de Emmanuel Kant. A mensaxe dos ilustrados foi calando moi gradual, pero tamén moi profundamente. Sobre ese substrato de europeísmo ilustrado, os pobos deste continente afixeron a unirse, aínda sacrificando a súa preciosa independencia, ante as dificultades exteriores. A propia Unión (onte Comunidade) Europea naceu tras a catástrofe da II Guerra Mundial e ante a presión ou ameaza exercida polas superpotencias soviética e norteamericana. A unidade monetaria fraguouse ante o fracaso da desvalorización unilateral do dólar por Nixon en 1971. A crise de 1992 acelerou a integración económica. Oxalá os embates da presente crise opinable inflúan na opinión europea e tómese por fin a decisión de eliminar o obstáculo que representa a regra da unanimidade. Deixariamos o repique e avanzaría a procesión.

Tirado de EL PAIS - 30.07.08