9 de maio: Día de Europa

O premio Nobel da Paz, Unión Europea e Euskal Herria

Por Jon Iñarritu*

Esta semana, a Unión Europea (UE) foi galardoada co Nobel da Paz de 2012. Unha decisión que aínda que espertou controversias, é innegable que ten factores favorables. Por unha banda, a consolidación da paz, da democracia e da convivencia nestes 60 anos era impensable na Europa xurdida tras o horror da II Guerra Mundial. Doutra banda, é reseñable o papel desempeñado pola UE na resolución e consolidación de conflitos, tanto clásicos como asimétricos no exterior, como no interior. Entre os que destacan a Misión de Observación en Xeorxia, Eulex en Kósovo, membro do Cuarteto para Oriente Medio, as 23 operacións civís e militares desenvolvidas, ou a súa participación no proceso de paz norirlandés (Programa Peace). Por iso, é posible afirmar que no século XXI a UE é actor principal nos procesos de paz e seguridade. Non en balde no Tratado da UE (art.3) declárase que a Unión ten como finalidade promover a paz, os seus valores e o benestar dos seus pobos.

Pero sendo así, seguramente, máis dun preguntarase por que a Unión non se implicou no conflito vasco. A realidade é que os diferentes gobernos españois impedírono activamente. O mesmo Aznar no seu recente libro «Memorias I», en relación ás negociacións con ETA hai unha década, afirma: «tiñamos claro que iamos rexeitar calquera intento de internacionalizar a tregua; é dicir, non iamos aceptar ningunha inxerencia dos sempre dispostos mediadores internacionais que só serven para dar pábulo á patraña sobre o conflito vasco e para colocar a España baixo presión». Na reunión de hai escasas semanas coa Comisaria europea Malmström, unha deputada popular afirmou o mesmo: «non queremos a mediación nin participación internacional». No entanto, o máis desolador é que os representantes da UE, por non desgustar a España repiten o mesmo: «é un asunto interno». Ben pero, non somos os vascos cidadáns europeos?; non é o País Vasco territorio europeo?; é que non se produciu violencia en dous Estados membros? Dígase o que se diga o caso vasco é un asunto interno da Unión Europea, de feito é o último conflito que ten pendente de resolver.

Jon Iñarritu nunha intervención na Comisión de AA.EE do Congreso dos Deputados

 

Pasado un ano da Conferencia de Aiete e do anuncio de ETA do cesamento da súa violencia, que dúbida cabe que a sociedade vasca atópase nunha mellor situación. A cidadanía vasca no seu conxunto traballou tenazmente para abrir este novo escenario e neste momento, é cando fai falta consolidar a paz resolvendo as consecuencias técnicas do conflito como ditan a lóxica, a maioría social vasca e o 2º punto da Conferencia de Aiete. En cambio, as autoridades españolas e francesas decidiron facer oídos xordos a esta demanda e con iso eludir a súa responsabilidade.

O Reino de España actúa coma se nada cambiase, segue cos esquemas do pasado: detencións, ameazas e lexislación e medidas de excepción. O ministro de Interior recentemente afirmou: «O que pasa é que o Goberno nin negociou, nin negocia nin vai negociar cunha organización terrorista. Deixámolo moi claro desde o principio e iso é o que hai. O Goberno non vai negociar nunca con ETA porque se inicias unha negociación é porque entendes que o teu interlocutor ten razóns, e unha organización terrorista non ten ningunha razón». Declaracións realizadas con apromo, que non resultarían ridículas se non tivésemos en conta: 1. O anterior Goberno do PP si negociou con ETA; 2. O Executivo español ten saudado e mostrado o seu apoio ao Goberno colombiano polo diálogo coas FARC; 3. O secretario de Estado de Asuntos Exteriores do Goberno afirmou que España (do mesmo xeito que outros países europeos) mantén un diálogo aínda que sexa de xeito indirecto co grupo fundamentalista Hamas, declarada como organización Terrorista pola propia UE; e 4. España, o pasado verán, negociou e pagou un rescate á organización yihadista MUJAO co obxectivo de liberar a dous cooperantes en Mali, feito sobre o que o ministro de Exteriores sentenciou: «Nestes temas o Goberno fixo o que tiña que facer».

Como vemos, o Goberno actúa con responsabilidade noutros asuntos, mesmo afastados, pero négase a unha negociación técnica cunha organización que renunciou xa á violencia. O certo a día de hoxe é que o PP se atopa nunha situación difícil á hora de actuar segundo os estándares internacionais de resolución de conflitos, debido á presión de diferentes lobbies, uns internos e outros creados e inflados no seu día polo mesmo PP. Por iso é difícil imaxinar a curto prazo unha negociación, polo menos directa, entre ETA e o Goberno español. O que non lles escusa para seguir ancorados no seu inmobilismo.

Pola súa banda, a República Francesa actúa coma se o asunto non lle concernira, c'est un problème espagnol, negando a evidencia de que parte de Euskal Herria se atopa no seu territorio e, polo tanto, a historia da violencia deste país está intrinsecamente ligada tanto ao seu territorio Pays Basque como ao resto da República. Non lle incumbe a Francia o asunto?

Ante a actual situación de bloqueo dunha das partes e o desexo da sociedade vasca de consolidar o escenario de paz aberto en Euskal Herria, unha representación do Acordo de Gernika dirixímonos o pasado martes a Estrasburgo, co fin de solicitar ás institucións da UE a súa participación na resolución deste «asunto europeo»; mesmo a pesar da actitude inmovilista dos dous estados. Como cidadáns europeos reclamamos á UE, ante esta situación de impasse da fase resolutiva, que exerza o papel que lle corresponde como nobel e axente de paz, xa que cremos que pode ser crucial.

Iso si, isto non é óbice para lembrar que até agora os maiores avances na normalización e pacificación procederon da unilateralidade. Polo que todo novo paso na unilateralidade será clave, xa que ademais de ser recibido con satisfacción pola cidadanía vasca, deixará en evidencia as medidas do pasado e forzará a que se modifiquen. É hora de establecer un futuro de paz estable e duradeira en Euskal Herria e en Europa.

*Jon Iñarritu é deputado de Aralar (AMAIUR) no Congreso dos Deputados. Este artigo apareceu publicado no xornal GARA o 17/12/2012

A necesidade de Europa.

Por Emilio Lamo de Espinosa*

A partir dos anos 40 do pasado século, unha das grandes figuras da brillante intelectualidade centroeuropea, o filósofo checo Jan Patocka, perseguido primeiro polos nazis e máis tarde polos comunistas, e afogado polo drama da guerra, o Holocausto e o Gulag, foi elaborando escritos varios que se publicaron máis tarde co título de Europa despois de Europa. Para entón facía décadas que falecera; en 1977 asinara xunto a Vaclav Havel a Carta77, o que lle levaría ao cárcere, a un interrogatorio brutal de máis de once horas e, poucos días despois, á súa morte. Naquelas análises Patocka daba testemuño da aparición dun mundo «poseuropeo» nunha era que, con visión profética, denominaba a «era planetaria». Como antes Stefan Zweig, Patocka aseguraba que Europa "suicidouse" nas dúas guerras mundiais, pero con todo xerara unha «mundialización» das súas institucións nunha «herdanza espiritual» que habería que recuperar. Europa, concluía Patocka, debía repensarse nese novo mundo poseuropeo.

A idea estaba no aire, pois era unha máis das evidentes consecuencias da guerra. Por aqueles mesmos anos (concretamente o 16 de febreiro de 1955), o gran historiador británico Barraclough pronunciaba na Universidade de Liverpool unha transcendental conferencia titulada "A fin da historia europea", na que aseguraba que, tras pasar da Era Mediterránea á Era Europa e, tras ela, á Era Atlántica, vemos agora emerxer unha Era do Pacífico que nos forza pensar o mundo doutro xeito. Iso non significa -continuaba Barraclough- «que a historia europea haxa terminado», por suposto. Pero si «que deixa de ter significación histórica» e pasa a ser unha «historia rexional» máis, xa non «a historia do mundo», como foi durante os últimos séculos. Ambos tiñan razón e a causa última diso radica, como ocorre con frecuencia, na demografía, que é o destino, segundo escribiu Augusto Comte. Efectivamente, entre 1950 e o ano 2000 a poboación mundial duplicouse, pero case todo ese crecemento tivo lugar no chamado Terceiro Mundo. E así, se naquela data (1950), antonte como quen di, dos dez países máis poboados do mundo seis eran europeos, hoxe, do vinte máis poboados, hai só un, Alemaña. Europa era entón máis do 25% da poboación do mundo, pero hoxe é bastante menos do 10% e para mediados deste século será pouco máis do 6%. As dúas Américas, norte e sur, serán entón outro 6% ou 7% aproximadamente cada unha, e todo o vello Occidente sumará pouco máis do 20%. Mentres, Asia é xa o 60%, e África leva camiño de ser máis do 20%. Dez asiáticos e tres africanos por cada europeo. E falamos de cantidade de poboación, non de calidade, pois a consecuencia do escaso crecemento é o acelerado envellecemento da poboación europea.

Durante algunhas décadas esta asimetría demográfica entre Occidente (the West) e o resto (the rest) carecía de relevancia, pois sobre ela se superpuña outra asimetría, inversa á anterior, de produtividades percápita. Eramos poucos, si, pero con altísima produtividade comparada. Pero esa vantaxe está a desaparecer ao ritmo dunha acelerada difusión de tecnoloxías (duras e brandas), que xera unha acelerada converxencia de produtividades. Lembremos que o PIB dun país é só poboación x produtividade percápita, de modo que se converxen as produtividades as potencias demográficas dóbranse de potencias económicas, que se dobran á súa vez en potencias militares e estratéxicas. E así, Europa occidental, que chegou a ser o 33% do PIB mundial na época dourada da Revolución Industrial, descendeu a un 20% aproximadamente, e segue descendendo. Mentres, China é xa a segunda economía do mundo, que pode alcanzar á dos Estados Unidos nun par de décadas, se non antes. En PPA a India é a cuarta, Rusia a sexta, Brasil a oitava, México a undécima, Corea do Sur a duodécima; todos, por certo, por diante de España, que en poucos meses descendeu á posición décimo terceira. E o poder económico, por suposto, dóbrase en poder político e militar. China gaña xa máis votacións en Nacións Unidas que Europa, cando fai un par de décadas era ao contrario. E China ou India, con exércitos que son xa inmensos (de máis de 2,5 millóns de homes o de China), e nuclearizadas, están a construír aceleradamente armadas oceánicas para asegurar as rutas de subministración dos seus recursos a través do mar do Sur, sen esquecer o control do espazo (e India proponse chegar á Lúa).

Barraclough tiña razón. Durante máis de trescentos anos a historia do mundo, a historia de América, de Asia ou de África, escribiuse aquí, en Europa, escribiuse nel Escorial ou en Lisboa, en Londres, París, Berlín, máis tarde en Washington. Isto xa non é así. Tras a segunda guerra mundial Europa perdeu os seus imperios coloniais e, de feito, entre 1945 e 1991, foi ela mesmo territorio colonizado por potencias periféricas, extraeuropeas, polos Estados Unidos ou a Unión Soviética, incapaz de controlar o seu propio destino.

Pois ben, a pregunta agora é se nos próximos séculos Europa será quen de cando menos controlar o seu propio destino ou, como lle ocorreu ao resto do mundo antes, ese destino escribirase en Beijing ou outro lugar. En todo caso, o que os historiadores chamaron a Era de Europa, que comezou coas grandes navegacións de altura dos iberian pioneers (en acertada expresión de Toynbee; un dos primeiros foi Juan Sebastian Elcano) tocou ao seu fin.

Hai alternativa? Pode. O 19 de setembro de 1946, pouco despois de que calase o ruído das armas, no seu famoso discurso de Zúric, dicía Churchill: "Hai un remedio que, se se adoptase dunha maneira xeral e espontánea, podería cambiar todo o panorama por sorpresa, e en poucos anos podería converter a Europa, ou á maior parte dela, en algo tan libre e feliz como é Suíza hoxe en día. Cal é ese eficaz remedio? É volver crear a familia europea".

Pois ben, o desexo de Churchill cumpriuse, a «familia europea» xa está creada e Europa é tan «libre e feliz como Suíza». Pero aquel desexo contiña unha profunda ironía que hoxe vemos con claridade: o de transformarnos nunha sociedade de alta calidade pero illada e ensimesmada: ser «a Suíza do mundo». Un fermoso e elegante parque temático, belo, culto, sofisticado e decadente, un lugar ideal para vivir, onde os ricos do mundo enviarán aos seus fillos a estudar e manterán residencias secundarias, cheo de museos, óperas e teatros, pero pechado ao mundo, illado e irrelevante. Quizá non seremos problema para ninguén, pero tampouco a solución de ningún problema. Non nos enganemos, ese non é o futuro, senón en boa medida o presente, e así nos ven xa no resto do mundo. Para os habitantes do planeta os Estados Unidos son a gran potencia indiscutible (81%), seguida por China (50%), e xa moi por detrás, e case empatados, por Rusia (39%), Xapón (35%) e a UE e o Reino Unido (igualados no 34%). Un ranking que non deixa de ser sorprendente: a UE non é percibida como máis poderosa que o Reino Unido, Xapón ou Rusia! Pero máis interesante é analizar quen outorga á UE esa mediocre posición, pois, mentres que o 81% dos alemáns ou o 76% dos ingleses aseguran que a UE é hoxe un "poder mundial", só pensan o mesmo o 5% dos indios, o 12% dos brasileiros, o 13% dos rusos ou o 20% dos xaponeses. Os europeos estamos convencidos de que somos unha potencia mundial, pero, desgraciadamente, o mundo non se decatou. Algo debemos de facer moi mal para ser así percibidos.

Este é inevitablemente o noso transfondo, aínda que non o saibamos aínda: o dun mundo poseuropeo e unha Europa despois da Era de Europa. O tamaño importa, vaia se importa. Somos pequenos e non estamos unidos. Por iso necesitamos máis Europa, non menos, e necesitámola xa mesmo (quizais onte), non mañá ou pasadomañá. Ten toda a razón Durao Barroso: ou máis Europa, ou a irrelevancia.

*Emilio Lamo de Espinosa é presidente do Real Instituto Elcano de Estudos Internacionais e Estratéxicos.

Visita a Mauthausen

Visita de AGAI a Mauthausen

Jorge Semprún fala dos campos nazis

Praga revisitada con Jorge Semprún.

Intervención no Parlamento Europeo de Daniel Cohn-Bendit

Reinventar Europa

Debemos reformularnos o tres grandes proxectos de integración da Unión: o euro, Schengen e unha política exterior conxunta. Porque sen solucións estruturais, os mercados seguirán castigando á nosa moeda Por Mark Leonard. Director do Consello Europeo de Relacións Exteriores 08/08/2011
Até o maior dos barcos afundirase se é pilotado até alta mar sen rematar de construírse ou con importantes defectos de deseño. Iso é o que está a suceder agora co proxecto europeo, cando a eurozona sofre os embates de sucesivas ondas especulativas. Cantos máis líderes europeos repiten promesas tranquilizadoras acerca de Grecia, menos lles cren os mercados. Xa é hora de enfrontarse aos feitos: o mundo xa non está a apostar en contra do euro, está a pór a proba a sustentabilidade do propio proxecto europeo. En lugar de defender un insustentable statu quo, os líderes europeos teñen que reinventar agora o tres grandes proxectos de integración dos últimos 20 anos -o euro, Schengen e unha política exterior conxunta- antes de que se desfagan e causen un círculo vicioso de enfraquecemento.

Co euro -a máis existencial das crises- os líderes centráronse no pánico aos mercados en lugar de abordar problemas máis profundos. Encadeáronse precipitadamente medidas diversas: probas de resistencia carentes de credibilidade, unha facilidade de crédito obstaculizada por regras estritas, a emisión conxunta de bonos que non son tanto eurobonos como, máis que nunca, unha supervisión orzamentaria europea sobre os 17 membros da eurozona. Estas medidas son benvidas, pero proceden de lagoas xurídicas do Tratado de Maastricht e, por tanto, non chegan ao nivel que os eurobonos, unha regulación bancaria europea e uns plans de garantía farán necesarios para proporcionar unha solución duradeira. Mesmo aínda que as escalas de débeda e déficit da eurozona son bastante menores que as de Xapón, Estados Unidos e mesmo o Reino Unido, os mercados seguirán castigando ao euro de maneira desproporcionada ata que estas solucións estruturais establézanse.

As normas para viaxar sen fronteiras que se asinaron en Schengen tamén se atopan baixo presión. As fronteiras europeas abríronse nun momento no que había varios centos de miles de refuxiados flotando por Europa, pero os controis sobre as fronteiras nacionais están a recuperarse como resultado da presenza dalgúns miles de refuxiados tunisianos. Sen dúbida chegarán a un acordo que conceda aos Gobernos o dereito a reintroducir controis temporais coa bendición de Bruxelas, pero iso non resolve o problema substancial de ter unha fronteira común pero non unha política de migracións común.

A política exterior e de seguridade de Europa tamén afronta un baleiro de credibilidade. O histórico proxecto de ampliación detívose e, como resultado, a Unión Europea ha pasado de ser vista como o futuro de Turquía a ser tachada de "comatosa, estancada e xeriátrica" polo primeiro ministro dese país. A resposta de Europa á primavera árabe ha carecido de ambición, xenerosidade e imaxinación (consistiu só en falar de máis mercados, diñeiro e mobilidade). En Libia, a atrevida acción para salvar a Bengasi poida que non se converta noutro Suez (como algúns pretenderon), pero está xa levando a unha perda de credibilidade na defensa europea. Mentres que uns poucos países comprometéronse decididamente na campaña, a maioría están a recortar os seus orzamentos de defensa e enganándose a si mesmos con discursos sobre o chamado poder brando. En lugar de confiar en políticas exteriores nacionais asociadas a unha burocracia europea dedicada a proporcionar unha versión anémica de ampliación-lixeiro (desposuída dun dos grandes atractivos para unirse a Europa), os Gobernos da Unión Europea teñen que achar urxentemente o modo de exercer o poder ante os países que non serán membros desa Unión Europea.

As crises de Europa non proveñen dunha falta de capacidade militar ou económica. A UE é aínda o maior mercado do mundo e representa o 17% do comercio mundial en comparación co 12% de Estados Unidos, en tanto que Europa dispensa a metade da asistencia exterior mundial en comparación co 20% norteamericano. Mesmo na esfera militar, a UE é a segunda tras Estados Unidos co 21% do gasto militar mundial, en comparación co 5% de China, o 3% de Rusia, o 2% de India e o 1,5 de Brasil.

Pero a incapacidade da UE de gobernar a súa propia casa está a alimentar a percepción global da súa decadencia. E esas percepcións de declive fan dos europeos uns cidadáns cada vez máis curtos de miras, que só tentan protexer a súa porción dun menguante pastel. O problema non foi o euroescepticismo, senón máis ben unhas elites en conflito consigo mesmas que senten asediadas polo populismo. En lugar de avogar por solucións europeas, os líderes de Europa desmentiron até o último minuto a súa adopción de políticas comúns, para logo tratar de introducilas de maneira encuberta.

A solución a este enigma non virá mediante o intento de trivializar os problemas de Europa ou buscando en Bruxelas soluciones ao gusto de todos. Desde que Francia e Holanda votasen non en 2005, os proeuropeos actuaron como o neno que puxo o seu dedo no dique; non querendo achegar fundamentos por medo a ser alagados por unha inundación de euroescepticismo. Como resultado diso atopáronse defendendo un insatisfactorio e insustentable statu quo: unha moeda que non está apoiada por un tesouro público; fronteiras conxuntas sen unha política migratoria común; e unha política exterior europea tecnocrática, divorciada das fontes de poder nacionais. Iso sumiu aos líderes europeos na incapacidade de sintonizar dun modo construtivo co público sobre grandes temas políticos, como o son a crise financeira, a inmigración ou Turquía.

O único camiño para recuperar credibilidade -e para conter a marea de desintegración- será o de abordar eses problemas de fronte e, ao tempo, cuestionar os clásicos enfoques proeuropeos que utilizaban o idealismo para evitar decisións difíciles.

En primeiro lugar, os líderes europeos deben afrontar o feito de que a medida que a eurozona se consolide dará lugar, tanto de iure como de facto, a unha Europa de distintas velocidades. En lugar de ocultar este feito, as institucións europeas necesitarán enfrontarse a el, e buscar os modos de manter o sentido dun obxectivo común no mundo mentres se impide que países autoexcluyentes como o Reino Unido entorpezan as solucións efectivas para cada unha das áreas de integración.

En segundo lugar, para previr que unha Unión máis diversa se empantane nunha competición en busca de recursos de suma cero, os líderes europeos necesitarán chegar a un novo e explícito acordo entre acredores e debedores, entre Estados membros do Norte e do Sur, do Leste e do Oeste. Iso necesitará conciliar austeridade con transferencias de presu-posto, e liberalización con protección social.

E, finalmente, os líderes de Europa necesitarán atopar o modo de volver inxectar política na integración. Iso é máis fácil de dicir que de facer: o método Monnet foi declarado morto fai tres décadas, pero os Gobernos europeos víronse obrigados a recuperalo repetidamente ante a dificultade de gañar á opinión pública.

Con todo, a tripla crise de Europa desposuíu aos Gobernos nacionais do luxo de esconderse detrás dos débiles líderes que instalaban en Bruxelas. Para impedir as consecuencias electorais do fracaso, deberían establecer agora un panorama que as institucións da UE poidan pór en práctica. Desde o seu comezo, a integración europea ha ir progresando en resposta a crises repetitivas, pero require de liderado político para facer delas unha fonte de enerxía no canto de parálise. Este é o momento para a reinvención, non para o conservadurismo.

Non ao declive de Europa

A Unión Europea era unha festa de optimismo hai só 10 anos, tras o cambio de século. Agora hai unha rara unanimidade sobre o seu deterioro. Como chegamos até aquí? A decadencia é inevitable? José Ignacio Torreblanca contesta a esas e outras preguntas no seu novo libro

.

Mentres o soño americano languidece, un novo soño europeo ve a luz". Hai só uns poucos anos, exactamente en 2004, un estadounidense como Jeremy Rifkin podía falar sen arrobo dun "soño europeo", un soño baseado en altos estándares de vida, unhas democracias profundamente arraigadas e respectuosas cos dereitos humanos, un Estado protector e solidario, unha sociedade incluinte, unha cultura tan rica como variada e unha orde baseada no dereito, a negociación e o diálogo entre os Gobernos. Pero ademais de renderse admirado ante o modelo europeo, Rifkin podía contrapor ese modelo ao seu propio, o americano, que valoraba de forma sumamente negativa, case como o reverso exacto do europeo en razón das súas desigualdades sociais, a súa insensibilidade ambiental ou o militarismo e agresividade da súa política exterior.
"Os europeos", afirmaba Rifkin, "puxeron ante nós a visión e o camiño cara a unha nova terra prometida para a humanidade". "Europa", concluía, "converteuse na nova cidade no outeiro". Con iso apuntaba directamente á liña de flotación dun dos mitos fundacionais da república americana, aquel baseado no sermón do pastor puritano John Winthrop aos colonos que en 1630 dispúñanse a arribar ás costas de Massachusetts no barco Arbella, animándolles a construír a cidade moralmente exemplar da que Xesús falara no sermón da montaña. A cita en cuestión, "Sodes a luz do mundo. Unha cidade no outeiro non pode ser escondida" (Mateo 5:14), infestou a retórica política americana durante toda a guerra fría, sendo utilizada desde Kennedy até Reagan, polo que a provocación de Rifkin era máis que evidente. E para rematar esta execución sumaria do soño americano, Rifkin propuña unha solución que sen dúbida provocaría que millóns de estadounidenses saltasen dos seus sofás: "Se EE UU quere ter futuro", concluía Rifkin, "debería imitar á UE".
Case simultaneamente, en 2003, outro estadounidense experto en Europa, Charles Kupchan, profesor na Universidade de Georgetown en Washington DC, falaba non só do fin da Pax Americana, senón, o que parece máis incrible hoxe, de até que punto "o verdadeiro desafío que EE UU deberá enfrontar non provén do mundo islámico, nin tampouco do ascenso de China, senón dunha Europa integrada cuxa economía xa rivaliza coa americana e que inevitablemente terminará por entrar en confrontación xeopolítica con EE UU".
Na mesma ronsel dese optimismo que alagaba as análises sobre o futuro de Europa, Mark Leonard esbozaba no seu provocador ensaio Por que Europa liderará o século XXI? un mundo no que Europa non só tería triunfando á hora de pór fin aos seus conflitos internos e lograr unhas cotas de prosperidade e liberdade inéditas na historia, senón, de forma máis importante, que lograría exportar o seu modelo de resolución de conflitos e xestión dos mercados ao ámbito global. "En todos os recunchos do mundo", escribía Mark Leonard, "os Estados atopan inspiración no modelo europeo". O afán por imitar a Europa, continuaba, provocará un "efecto dominó rexional que cambiará as nosas ideas sobre a política e a economía e redefinirá o significado do poder no século XXI". E parafraseando unha das citas favoritas de Jean Monnet, que gustaba de describir a integración europea como unha revolución silenciosa, Leonard concluía afirmando: "A revolución silenciosa que os europeos desencadearon transformará o mundo".
Irrelevancia
Avanzando só uns poucos anos no calendario, todo cambiou de forma radical, deixando ante nós unhas percepcións sobre o éxito ou fracaso relativo de estadounidenses e europeos exactamente inversas. "O soño europeo morreu", certificaba Gideon Rachman na súa columna do Financial Times do 17 de maio de 2010. Concluíndo a súa análise sobre a incapacidade dos europeos de resolver os seus problemas financeiros e actuar de forma unida na escea internacional, Rachman rescataba a cita de Rifkin que abre este capítulo e concluía: "Relendo hoxe esas palabras, non se se rir ou chorar". Rachman citaba na súa columna un traballo de Charles Grant, director do Centre for European Reform, que baixo o significativo título Está Europa destinada a fracasar como potencia? expuña un máis que sombrío panorama sobre o futuro de Europa. "Hai 10 anos", escribía Grant, "Europa parecía un poder en auxe: estaba a integrarse economicamente, lanzando a súa propia moeda, expandíndose xeograficamente e reformando os seus tratados para crear novas institucións. Hoxe, na maioría dos grandes problemas que afectan o mundo, a UE é irrelevante".
A preocupación sobre o declive de Europa desbordou o marco dos medios de comunicación, en cuxos análise sempre existe a tentación de descontar un certo alarmismo, ou dos académicos, aos que os políticos adoitan tamén considerar persoas con pouco sentido práctico e á súa vez tendentes á esaxeración sobre a gravidade dos problemas. Este desbordamento é evidente no informe do Grupo de Reflexión sobre o Futuro da UE liderado por Felipe González, que de forma taxativa afirma: "2010 podería ser o principio dunha nova fase para a UE e durante os próximos 50 anos podería consolidarse o papel de Europa como actor mundial activo. En cambio, a Unión e os seus Estados membros poderían caer na marxinación e volverse unha península occidental do continente asiático, cada vez máis insignificante".
Nun continente con 27 Estados membros que afán discutir até a extenuación sobre todo, esta rara unanimidade sobre o declive de Europa non deixa de chamar a atención. Máxime se tamén é compartida polos observadores externos. Para desgusto dos europeos, o informe de 2009 do National Intelligence Council estadounidense, unha prestixiosa institución que agrupa a varias ramas do Goberno e os servizos de intelixencia e que realiza estudos de prospectiva, non dubidaba, tras debuxar os escenarios posibles nos que se desenvolvería a dinámica do poder mundial nas próximas décadas, en concluír: "Cremos que, para 2025, Europa faría só pequenos progresos á hora de transformar en realidade a visión actual dos seus líderes no sentido de lograr converterse nun actor cohesionado, integrado, influente globalmente e capaz de empregar de forma independente unha ampla gama de instrumentos políticos, económicos e militares en apoio dos seus intereses e ideais".
As percepcións sobre o declive de Europa non quedaban confinadas ao estrito ámbito das elites estadounidenses, senón que, de forma bastante preocupante, estaban sumamente asentadas entre a opinión pública doutros países cos que a UE aspiraba a manter unha relación estratéxica. Nunha enquisa da Fundación Bertelsmann realizada en 2006, só un de cada catro estadounidenses (24%), un de cada seis rusos e xaponeses (17%), un de cada sete chineses e brasileiros (14%) e un de cada 14 indios (7%) pensaban que a UE fose a ser unha potencia en 2020. De forma xeneralizada, a maioría dos cidadáns deses países consideraban á UE como irrelevante. Ao parecer, nun século que unanimemente todo o mundo describe como o século asiático, os europeos concitan pouco interese ou respecto en Asia. Kishore Mahbubani, un exdiplomático singapurés convertido nunha das voces máis autorizadas de Asia, con frecuentes artigos e citas en revistas e artigos internacionais, tamén saíu en tromba contra Europa con motivo do cume Europa-Asia celebrada en outubro de 2010: "Europa non se decata. Non se decata de cuán irrelevante está a ser para o resto do mundo. E tampouco se decata de como de importante é o resto do mundo para o seu futuro".
Calquera tempo pasado foi mellor
Nun breve lapso de tempo, os europeos parecen instalarse na máis completa desmoralización. Non hai practicamente un día que non se publique un artigo, libro ou comentario acerca da irrelevancia de Europa no mundo, a perda de competitividade, a inviabilidade dos seus estándares de protección social, os seus pescozos de botella demográficos, a falta de liderado e solidariedade interna ou a crise dos seus valores. A conclusión máis ou menos unánime e/ou estendida é que, co auxe de China e outros países emerxentes, o mundo do século XXI vai camiño de ser, se non o é xa, un mundo puramente multipolar no que só conta o peso económico e militar dos Estados. Nese mundo con poucas ou ningunha norma e onde nin a democracia nin a economía de mercado son maioritarias ou gozan de lexitimidade ou aceptación universal, a UE sería progresivamente marginalizada até quedar convertida nun "parque temático", unha gran Suíza, exemplar para si mesma, pero deliberadamente illada do mundo e sen vontade de influír en ninguén.
Con todo, as cousas non foron sempre así. Se rebobinamos unha década e soltamos a tecla en torno ao cambio de século, veremos que o estado de ánimo colectivo dos europeos era o exacto reverso do de agora. Costa de verdade crelo dada a desmoralización xeneralizada que nos invade hoxe cando comeza a segunda década do século, pero hai agora 10 anos, coincidindo co cambio de século, Europa sobordaba optimismo sobre si mesma e a súa capacidade. Co fin da guerra fría e a caída do muro de Berlín, Europa tiña ante si un brillante porvir. A reunificación do continente, dividido en dúas metades polos acordos de Yalta de 1945, estaba ao alcance da man. Por primeira vez na súa historia, Europa podería estar non só unida e en paz, senón tamén ser libre e próspera.
En 2000, 50 anos despois da declaración Schuman, os obxectivos dos chamados "pais fundadores" estaban a piques de verse cumpridos. A reunificación alemá, completada en 1990 baixo un marco europeo, fora só o preludio da unificación do continente, pois en 1995 a UE acollía no seu seo a Austria, Finlandia e Suecia, tres países que debido á dinámica da guerra fría habían visto cernada a súa autonomía en política exterior. E en 1998, a UE abría negociacións de adhesión con nada menos que oito candidatos de Europa Central e Oriental, ademais de Chipre e Malta. Sumando os últimos retoques na unión monetaria e as primeiras discusións para a posta en marcha dunha defensa común europea, para moitos era máis que evidente que o século XXI estaba destinado a ser o século de Europa.
En marzo de 1999, estadounidenses e europeos puñan en marcha, baixo a dirección de Javier Solaina na secretaría xeral da OTAN, a primeira operación bélica na historia da OTAN. A guerra de Kósovo pechou o círculo das guerras iugoslavas e a impotencia europea, pois, á fin e ao cabo, todo o conflito iugoslavo comezara en Kósovo 10 anos antes. En toda Europa, a pesar dalgunhas manifestacións de protesta, a guerra de Kósovo significou o espertar dunha cultura de seguridade que quedara anestesiada. A nova narrativa do poder europeo que emerxía era evidente: fronte aos xenocidios, a limpeza étnica e as crises humanitarias non cabía o apaciguamiento; Europa non só debía intervir, senón que, o que é máis importante, podía intervir. En realidade, que mellor mostra dunha visión estratéxica a longo prazo que o desbloqueo da adhesión turca, logrado, tamén non por casualidade, en decembro de 1999. Fronte aos medos que dominan hoxe a aproximación a Turquía, o racismo latente e a xenofobia rampante que percorre Europa, hai unha década os líderes europeos souberon ver con moita maior claridade que hoxe a incrible oportunidade estratéxica que representaba a adhesión de Turquía á UE tanto desde o punto de vista da política exterior como da economía ou a enerxía.
Por ese conxunto de razóns, aínda que retrospectivamente pareza infundado, algúns en EE UU, Rusia ou China observaban o vertixinoso avance do proceso de integración europeo con alarma. En EE UU, en particular, onde hoxe dáse xeralmente por descontada a irrelevancia da UE como actor global, autores como Jeffrey Cimbalo podían publicar en Foreign Affairs artigos nos que se afirmaba: "A integración política europea representa o desafío máis grande á continuidade da influencia estadounidense en Europa desde a Segunda Guerra Mundial". "A nova Europa, que contará co seu propio ministro de Asuntos Exteriores e a súa propia política exterior, expandirá a súa poder á conta da OTAN e máis que complementar o poder de EE UU, competirá con el, un acontecemento para o que EE UU non está en absoluto preparado", concluía.
En Moscova ou Pequín era posible observar percepcións similares. Para Vladímir Putin, cuxo acceso ao poder en maio de 2000 estivo marcado pola campaña de Kósovo o ano anterior, a UE non era, nin moito menos, un poder meramente normativo ou brando. A guerra de Kósovo levaba implícita unha mensaxe moi seria acerca de como o modelo europeo estaba eventualmente disposto a apoiar a súa expansión co uso da forza e, desde a perspectiva de Moscova, facelo cun desprezo total polo seu dereito de veto no Consello de Seguridade das Nacións Unidas. Por iso, con razón ou non, moitos en Moscova comezaron a preocuparse ao ver como a expansión combinada da OTAN e da UE terminaría non só por tocar as fronteiras da antiga Unión Soviética, senón cruzalas até penetrarse no hinterland histórico que constituía Ucraína, a patria de Kruschev, ou Xeorxia, a patria de Stalin. Nun momento de debilidade internacional rusa, vítima do desgoberno e a corrupción que dominou o réxime de Borís Yeltsin, a UE tamén era vista como unha superpotencia en cernes, non un ente condenado a fracasar.
Así que en Washington, en Moscova ou en Pequín, a UE non só estaba en auxe, senón que era observada con suma atención. Se ademais temos en conta o feito de que o mesmo decembro de 1999, coa euforia de Kósovo aínda enchendo de burbullas a copa de champaña dos europeos, o Consello Europeo de Helsinqui adquiría o firme compromiso de pór en marcha os preparativos para dotar a Europa dunha forza expedicionaria de 60.000 soldados, desplegable nun prazo de tres meses e sustentable polos seus propios medios durante un prazo dun ano, a mensaxe que Europa estaba a trasladar ao mundo era máis que evidente e non podía por menos que tomarse en serio.
Pero non só se trataba do poder militar. Hoxe en día, o Euro loita por salvarse dos mercados tanto como das críticas ao deseño e funcionamento da unión monetaria. Pero en 1997, o que a unión monetaria espertaba era, unha vez máis, unha incrible inquietude en EE UU, medorento de que o euro fixese sombra ao dólar como moeda de reserva internacional. De novo co reflexo xeopolítico activado no subconsciente, moitos analistas estadounidenses concluían, como facía Paul Kennedy, o historiador especialista no auxe e caída dos imperios, que o surgimiento do euro, igual que hoxe a apreciación do yuan que EE UU quere forzar, significaba ou traería como consecuencia o desprazamento de, polo menos, unha parte do poder de EE UU cara a Europa.
Esta UE que celebraría en 2004 a sinatura do Tratado Constitucional augurando, sen sospeita algunha sobre a enorme inxenuidade que se escondía tras as súas palabras, "o comezo dunha nova era", en palabras do primeiro ministro holandés, Jan Peter Balkenende, atopábase só uns anos despois completamente prostrada e desanimada acerca do seu futuro. Como chegara aquí? Por que? É irreversible esta situación?

Europa e os seus muros

Europa 2011. Programa de TVE internacional que trata a propósito do muro que vai levantarse entre Grecia e Turquía para impedir a entrada de ilegais. O programa fai un resumo dos 15 muros existentes na actualidade no mundo. Como podemos ver, os contertulios, un español e dous gregos, fan unha defensa da lexitimidade da construcción do muro grego con argumentos que curiosamente néganselle logo a Israel no seu valado antiterrorista defensivo. Aparece tamén o director de Amnistía Internacional español recordando que o valado entre Israel e Cisxordania está condenado polo Tribunal da Haia. 15 muros no mundo e só un considerado ilegal polo Tribunal da Haia? E os outros?

Europa e os seus muros from galicia israel on Vimeo.

Onde vai Europa?

Por Sami Naïr, profesor convidado da Universidade Pablo de Olavide, Sevilla. Tradución de M. Sampons

El País - 16/12/10

.
Despois de Grecia, Irlanda. Despois, probablemente Portugal. A continuación, non o sabemos. O que é seguro é que varios países están ameazados polos mercados. España xa está no punto de mira. Pero co debido respecto polos demais, España non é o mesmo. É a cuarta economía de Europa (12% do PIB europeo), e é un peso pesado da política europea. A débeda española é efectivamente tres veces superior á grega, o seu déficit vira desde hai dous anos en torno ao 10% do PIB, e o desemprego, que afecta a todas as franxas de idade, sitúase en realidade por encima do 20%. Se España recorrese ao fondo de rescate europeo, iso abriría tamén e de maneira inevitable o camiño a accións especulativas contra Italia e Francia, e significaría un xiro decisivo para Europa.

O paradoxo é que a estratexia europea de saída da crise mundial (desregulación dos mercados de traballo, deflación salarial, desemprego estrutural, restricións orzamentarias, privatizacións masivas), volve máis voraces aínda aos mercados que, de agora en diante, quéreno todo e parécelles que nunca se fai bastante. Esta estratexia, fundamentalmente recesiva, provoca un aumento lexítimo das reivindicacións sociais e políticas, e dá lugar a unhas preguntas que as opinións públicas xa comezan a formularse espontaneamente. Joseph Stiglitz, premio Nobel de Economía, expresa sen ambaxes este estado de ánimo: "Para Atenas, Madrid ou Lisboa, exporase seriamente a cuestión de saber se lles interesa continuar o plan de austeridade imposto polo FMI e por Bruxelas, ou, ao contrario, volver ser donos da súa política monetaria" (Le Monde, 23, 24 de maio de 2010).

Aínda non chegamos até aquí pero, se non cambiamos as regras de xogo, a división da zona euro volverase unha hipótese seria. Pois está claro que non poderemos resolver esta crise soamente con medidas restritivas que apunten ás poboacións máis expostas (clases medias e populares), e menos aínda cunhas medidas técnicas vinculantes como as apoiadas por Alemaña e Francia para activar o fondo de rescate. O presidente do Bundesbank alemán, Axel Weber, deu a entender, durante unha visita recente a París, que os 750.000 millóns de euros deberían ser de todos os xeitos aumentados se España recorrese ao fondo. O cal non debe de gustar ao ministro alemán de finanzas, Wolfgang Schäuble, que, nunha entrevista en Der Spiegel (8-11-2010), cortou a coitelo en dúas fases para quen non as respectasen as liñas vermellas desta axuda: durante a fase crítica, prolongación de vida dos créditos e, se iso non basta, os investidores privados deberán aceptar unha depreciación dos seus préstamos a cambio de garantías para o resto. Iso vén ser o mesmo que axitar o capote diante dos investidores privados.

Estes reaccionaron inmediatamente pondo de xeonllos a Irlanda e cercando a Portugal, antes de sinalar a Bélxica e a España. Canto falta para que pasen ao ataque? A marxe de confianza que conceden aos diferentes países da zona euro xa é insustentable: Alemaña atopa compradores dos seus bonos dunha media do 2,7%, mentres que España negóciaos no mellor dos casos en torno ao 5% e Portugal ao 6,7%. Os países endebedados prestan pois a unhas taxas cada vez máis prohibitivas e, se ás veces logran gañar uns puntos, só é porque o banco central compra uns bonos, cousa que non poderá durar moito tempo.

En realidade, asistimos a unha verdadeira guerra dos mercados contra os Estados. Cando empezou a crise, apuntei (A vitoria dos mercados financeiros, EL PAÍS, 8-5-2010) que os mercados ían someter a proba a capacidade de resistencia dos Estados e dos movementos sociais, e que, en caso dunha debilidade probada dos europeos para definir unha estratexia progresista común fronte á crise, os investidores ían incrementar a súa vantaxe atacando frontalmente aos Estados máis fráxiles. Obxectivos: desregularizar aínda máis os mercados internos e esixir máis privatizacións. É exactamente o que está a ocorrer hoxe. O que vemos en diante ante os nosos ollos é unha nova contrarrevolución social thatchero-reaganiana. A cuestión é saber se as sociedades europeas van aceptalo. Pero neste pulso, o status do euro é un test definitivo: será por fin posto ao servizo da promoción dun modelo social sustentable ou se volverá o vector da destrución dos restos do Estado de benestar europeo?

A partir de agora, o problema para Europa xa non é económico, senón político. Se as medidas técnicas adoptadas non logran resolver as dificultades dos países europeos, veremos a división da zona euro anunciada por Stiglitz? E que forma revestirá? Unha zona euro reducida a seis, sen España? Unha zona baseada no desacoplamiento entre unha moeda única para a parella franco-alemá e algúns máis, e unha moeda común para o resto? Un retorno ás moedas nacionais? E neste caso, que será do mercado único? Por suposto, ouvimos cada día a responsables políticos afirmar que estas hipóteses son impensables: pero estamos seguros de que controlan os fluxos monetarios? Non están sometidos ao unísono aos ditados da Bolsa? Todo pode ocorrer.

En realidade, está en xogo o porvir do proxecto europeo. As regras de funcionamento do euro previstas polo Tratado de Lisboa entran cada vez máis en contradición flagrante coas diverxencias de desenvolvemento dos diversos países da zona. Ningún Goberno atrévese aparentemente a pór en dúbida as dogmas que sosteñen o Pacto de Estabilidade, aínda que en diante ninguén os respecte. Pero se queremos salvar o euro, hai que flexibilizar estas regras. E mesmo, talvez cambialas. É vital establecer, de agora en diante, unha coordinación forte das políticas económicas europeas, aínda que Alemaña, titora do Banco Central, non quere ouvir falar dun "goberno económico". Aquí está o corazón da batalla para a supervivencia da zona euro, e non nas soas medidas coercitivas previstas polo acordo adoptado o 28 de outubro en Bruxelas.

Para relanzar Europa, esta coordinación deberá afrontar polo menos catro grandes tarefas: 1) Unha protección do espazo monetario europeo, regulando efectivamente, como por certo previuse na reunión da UE o 18-5-10, os Fondos de investimento alternativos e sobre todo os instrumentos ultraespeculativos (hedge funds, private equity, CDS). Iso supón que se poden pedir explicacións a Reino Unido para que poña fin á política desestabilizadora da City, principal praza especulativa mundial. 2) Unha mutualización das débedas públicas europeas coa creación duns "bonos europeos" para os países endebedados que recorrerían ao fondo de rescate. Para evitar que aumente a desconfianza dos mercados, Alemaña debe aceptar que a activación do mecanismo de rescate sexa, baixo unhas condicións precisas, mecánico e non negociable cada vez, como é o caso agora. 3) A realización dun préstamo para financiar unha gran política pública europea de crecemento, de creación de emprego e de investigación-innovación, o que supón unha reforma dos estatutos do Banco Central. 4) Unha armonización fiscal común da zona euro apoiada cun reforzo dos fondos de cohesión para os países en dificultades.

Estas medidas terían un efecto de arrastre prodixioso. Farían reflexionar aos investidores e crearían un impacto psicolóxico salvador para mobilizar aos pobos europeos. En realidade, a elección é simple: ou ben Europa sairá desta crise reforzada e capaz de afrontar a nova xeopolítica da economía mundial opondo aos mercados un interese xeral europeo, baseado nunhas estratexias cooperativas entre as nacións europeas, ou ben, empantanada nos seus egoísmos nacionais, acabará por estalar en cinzas moribundas.

Europa ante o pragmatismo de Obama

Por Carlos Carnicero

Máster en Paz e Seguridade Internacional polo King´s College de Londres

La Vanguardia 15/11/10

.

Tras a derrota nas lexislativas, un debilitado Obama acudirá en Lisboa o 20 de novembro ao cumio da OTAN e a Unión Europea. En Europa espéraselle con entusiasmo, pero tamén con incerteza. O anterior cume, programada para maio baixo presidencia española, foi cancelada tras saberse que Obama non asistiría. Desde entón, as lecturas sobre o crecente desinterese de Obama en Europa non cesaron. Os europeos trataron sen éxito de entender o paradoxo transatlántica: a chegada ao poder de Obama, un presidente que os europeos senten moi próximo, non se traduciu nun relanzamento da súa alianza. Por que?

Como sinalaron Philip H. Gordon e Jeremy Shapiro, para os norteamericanos o 11-S cambiou ao mundo, pero para os europeos cambiou sobre todo aos norteamericanos. Pese ao apoio dos gobernos de Blair, Aznar e Durão Barroso á guerra de Iraq do 2003, a maioría da opinión pública europea comprendeu que a acción unilateral para derrubar ao réxime de Sadam quebrantaba algúns dos principios básicos da política exterior en Europa: o esgotamento da vía diplomática antes do recurso á forza e o papel central do Consello de Seguridade da ONU en materia de seguridade internacional. De modo paralelo, os anos 2000 deron mostras do declive relativo do poder de EE. UU. no mundo, coa consolidación de potencias emerxentes como China, India e Brasil. A crise financeira e económica tras o derrube de Lehman Brothers en setembro do 2008 e a relativa impermeabilidad das novas potencias aos seus efectos confirmaron a reordenación do mapa geoestratégico mundial.

Durante a súa campaña presidencial, Obama denunciou a política exterior da Administración Bush e prometeu impregnar a súa acción internacional de principios maioritariamente compartidos polos europeos, para restaurar a imaxe de EE. UU. no mundo. Pero, ao chegar á Casa Branca, Barack Obama envorcou a súa atención cara ao Pacífico e deu acenos de minusvalorar a súa alianza cos europeos.

Analizado en detalle, o cambio na política norteamericana non foi só cara a uns valores amplamente compartidos con Europa, senón sobre todo cara a unha utilización pragmática destes. A nova configuración da orde mundial ha levada a Obama a entender que as alianzas deben responder máis á existencia de intereses compartidos que a unha unión de valores e visións do mundo, como mostra o pragmatismo con que EE. UU. decidiu empezar de cero as súas relacións con Rusia ou cooperar con China. A falta de pragmatismo da UE fixo que o propio Obama xulgue secundario o potencial da alianza.

O tratado de Lisboa, concibido sobre todo para facilitar a toma de decisións en política exterior e proxectar a imaxe da Unión no mundo, posibilita o avance da UE cara a unha posición relevante na nova orde internacional, pero a experiencia até a data suxire que sen vontade política clara dos estados, o novo marco non corrixirá os vicios dos que adoece a Unión.

O cumio UE-China do 6 de outubro é un bo exemplo: a delegación chinesa chegou a Bruxelas con demandas como outorgar o status de mercado aberto á súa economía por parte da UEo o levantamento do embargo de armas. O primeiro ministro chinés, Wen Jiabao, tivo que sentar fronte a un Van Rompuy debilitado polas discrepancias internas entre os estados membros e do que só puido obter palabras ambiguas sobre relacións comerciais. Decepcionado, o líder chinés negouse a incluír unha referencia á cooperación coa UEen Afganistán no comunicado, obxectivo clave dos europeos.

O cumio UE-Estados Unidos do 20 de novembro medirá a temperatura da alianza transatlántica e será unha oportunidade para que os europeos non cometan os mesmos erros que no seu cume con China. Está por ver o impulso que dará Obama á súa axenda exterior por mor da derrota do 2 de novembro. Pero para que o cume transatlántica termine con éxito, ambas as partes deberán abordar asuntos de común interese que lles permitan sentar as bases dunha relación pragmática. As estratexias euroatlánticas en Afganistán e Irán deberían ser asuntos crave. Os europeos deben chegar ao cume cunha clara vontade de facer cumprir as súas promesas de acción e interlocución cunha soa voz. Os estados deben aceptar o liderado das novas estruturas institucionais da UE e realizar un exercicio de coordinación interna con elas. Só a capacidade europea de converterse nun actor pragmático garantirá a relevancia da futura relación transatlántica.

Séneca en Auschwitz ou a memoria de Europa

Europa ha muerto.

Oriente Medio: Europa á marxe. Por Yossi Beilin

Por Yossi Beilin, presidente da Iniciativa de Xenebra e ex ministro de Xustiza israelí

La Vanguardia - 02/09/10

.

As conversacións de Taba foron o último intento de israelís e palestinos, durante o mandato de Ehud Barak como primeiro ministro, de chegar a un acordo sobre un estatuto permanente entre ambas partes. Foron unhas conversacións imposibles que empezaron o último día de Bill Clinton como presidente de Estados Unidos e unhas dúas semanas antes das eleccións israelís nas que Ariel Sharon chegou ao poder. Foron tamén imposibles porque carecían dunha base clara. Nós chegamos ás conversas sobre a base dos parámetros Clinton, propostos ás partes a finais de decembro do 2000; mentres que os palestinos, que supostamente acudían sobre a mesma base, déronnos a entender durante as negociacións que non se sentían vinculados por eles. Ao final, a pesar de que as conversacións en si quizais fosen as mellores celebradas entre ambas partes, as negociacións non conseguiron desembocar en ningún resultado significativo e, por tanto, percibíronse como outro fracaso nas ristra de intentos para alcanzar a paz palestino-israelí, por máis que -de modo paradoxal- a parte israelí representase ao goberno máis á esquerda que tivera nunca Israel.

A inexistencia dunha base clara para as conversacións desempeñou un papel importante nese fracaso. Esta vez, atopámonos ante un intento estadounidense de renovar os esforzos por alcanzar un acordo sobre o estatuto permanente; pero, como non foi posible acordar unha base entre as partes, creouse un brillante invento diplomático que non ten precedentes: cada parte chegará á mesa de negociación sobre unha base diferente. Israel farao a partir da concisa invitación realizada pola secretaria de Estado Hillary Clinton, mentres que os palestinos acudirán sobre a base das detalladas indicacións, coa súa plétora de apéndices, do Cuarteto (Estados Unidos, Rusia, Unión Europea e Nacións Unidas). Este acordo quizá sexa o bastante viable para permitir o encontro do 2 de setembro en Washington; pero, polo que fai ao segundo encontro, todo o proceso queda envolvido en dúbidas e o seu colapso non deixa de ser unha posibilidade constante. Xa habemos visto que a celebración dun cume estadounidense-israelí-palestina, como a que tivo lugar en Nova York hai exactamente un ano, non contribuíu en absoluto ao proceso, e a falta dunha base común podería facer que o cume deste ano concluíse coa mesma frustración. Se a única contribución europea a esta rolda de conversacións é crear unha base ficticia para as negociacións, sería preferible que Europa desistise de levar a cabo calquera contribución. Con todo, non hai ningunha razón para que as partes confórmense con iso. Europa pode achegar á solución do conflito moito máis que as súas contribucións financeiras á Autoridade Palestina.

Debo admitir que non entendo por que o Goberno de Obama está a distanciar a Europa das negociacións. Á fin e ao cabo, as principais etapas do proceso durante o últimos vinte anos tiveron lugar en Europa, e Europa dedicou tempo, experiencia e recursos aos esforzos por resolver o conflito máis duradeiro do mundo desde o final da Segunda Guerra Mundial: a conferencia de Madrid foi a que iniciou todo o proceso (cunha intensa implicación estadounidense); París albergou a firma do acordo económico entre Israel e os palestinos; e os compromisos máis importantes de cuantos alcanzaron israelís e palestinos conseguíronse en Oslo e Xenebra, que non forman parte da Unión Europea (o primeiro intento empezou de maneira oficiosa e logo fíxose oficial; o segundo intento foi informal e aínda non se ha oficializado). O presidente Obama sabe cal será a solución do conflito. É consciente da ampla experiencia europea neste sentido. Sabe que a Europa se lle pedirá que participe no tres problemas internacionais máis importantes que leva o acordo palestino-israelí: financiar o acordo, participar na forza multinacional que establecerá o Estado palestino e proporcionar axuda para absorber aos refuxiados palestinos. Será difícil pedir aos europeos que se involucren en todos estes ámbitos se os Estados Unidos de Obama expúlsanos do propio proceso.

A cuestión non se resolverá cunha invitación illada axunta cume. Resulta vital para Europa estar constantemente implicada nas conversacións, e semellante implicación podería porse en práctica, entre outras formas, seguindo o formato da conferencia de Madrid. En tales conversacións, ás que asistiron representantes de 13 países árabes e de moitos países do mundo, os europeos desempeñaron un papel fundamental e foron decisivos á hora de facer avanzar colaboracións que non tiveron unha repercusión menor nas conversacións bilaterais. Europa non debería verse obrigada a mendigar un papel neste proceso político renovado; senón que, pola contra, Estados Unidos e as partes terían que pedirlle que desempeñase un papel crave.

Europa non existe. Por Ramón Lugrís

Bilateralidade e statu quo ábrense camiño

Ramón Lugrís

A Nosa Terra 08/07/2010

.

Poderíase pensar cando William Hague, o Ministro do Exterior, antieuropeo de sempre, prometeu, como prometera Tony Blair no seu tempo, “situar á Gran Bretaña no corazón de Europa”, que a coalición gobernante tiña mentes de mudar a tradicional política británica de dificultar o proxecto europeísta. Mais non era esa a intención do Ministro: o que propuxo no seu primeiro discurso político como Secretario do Foreign Office foi, por unha banda, incrementar o número de altos funcionarios británicos nas institucións europeas para poder exercer unha maior influencia cara a levar adiante a política do Goberno e, por outra, desenvolver unha política de contactos e alianzas bilaterais cos países da Unión, como camiño diferente da consolidación das relacións a nivel paneuropeo. Fundamentalmente, trátase de recuar na construcción de Europa, de deixar de lado o que supón o Tratado de Lisboa e voltar ao concepto da “Europa das patrias”, entendendo por patrias as nacións actualmente constituidas en Estados.

.
Nunha entrevista pubricada en El País en xaneiro pasado, a senadora italiana Emma Bonino dicía que a esencia de Europa é a que defendían os fundadores da Unión: o Estado-nación e o nacionalismo non só son inadecuados para se enfrentaren aos retos presentes, senon que son un perigo. O nacionalismo é sempre portador de guerras – afirmaba – e o presente escaso sentimento de pertenencia a Europa pode desembocar novamente nos nacionalismos, nos localismos, que debilitan a idea de Europa. Mais a opinión de Emma Bonino, que é a opinión de todo europeísta, apunta só a unha das dimensións do europeísmo : a dimensión de sentirse europeo como algo superior ao sentimento nacional. A ausencia dese sentimento – deixando aparte algúns grupos moi minoritarios, fudamentalmente intelectuais – é consecuencia de que nunca, desde que se puxeron os alicerces da Unión, se ensinou nas escolas dos nosos países a historia desde unha perspectiva europea. A Historia continuou e continua sendo a historia das nacións que compoñen o mosaico europeo. E nen mesmo a xeografía se interpreta como a xeografía dunha comunidade (non houbo moitos mestres como Otero Pedrayo que, por exemplo, daba en Compostela un curso sobre o Danubio como nexo xeográfico, histórico e cultural de Europa que xustificaba o proxecto da unión).

.
Mais a idea de Europa que tiñan os fundadores da Comunidade do Carbón e do Aceiro tiña outra dimensión: a de integrar, nun sistema federal, non só as vellas nacións europeas, senon tamén ás entidades subestatais componentes daquelas nacións. Entidades que poderían desenvolver, por exemplo, unha acción internacional como a que, aplicada ao caso de Galicia, estuda exhaustivamente Xulio Ríos no seu recente librosobre a paradiplomacia. Tamén esa dimensión do europeísmo está sendo atacada polos partidarios do statu quo “nacionalista”. Un síntoma preocupante é, por exemplo, a reacción do Presidente do Goberno español á sentencia do Constitucional sobre o Estatuto de Catalunya, cando dixo que a sentencia representa o final do proceso “de ampliación da descentralización política”. Quer dicir que o presente “Estado das autonomías” é o modelo definitivo. Qué lonxe están os días nos que se falaba de federalismo e ata de federalismo asimétrico.

.
Salvador de Madariaga deixara dito que Europa existiría cando ésta estivera presente na conciencia dos europeos e que Europa tiña que nascer, e nascería, cando os españois dixeran noso Chartres, os ingleses, nosa Cracovia ou os italianos, nosa Copenhague. Vista a situación actual da Unión Europea, non só é que aquel momento nunca chegou, senon que a conciencia europea está en retroceso. Sempre foi raro, mais hoxe é pouco menos que inconcebible que alguén diga, como lle ouvín dicir hai anos a un célebre presentador da TV británica, “eu son un europeo veciño de Londres”.
.

* Ramón Lugrís, é membro do Consello Reitor do IGADI

Jorge Semprún e a Memoria de Europa

No programa emitido o pasado domingo 13 de xuño na 2 de TVE "En Portada" acompañan a Jorge Semprún nunha viaxe excepcional pola Memoria de Europa.

Aquí podes descargar en pdf o guión orixinal da reportaxe:
http://www.rtve.es/contenidos/enportada/semprun-memoria-de-europa-guion.pdf
E aquí podes descargar o video completo:
http://www.megaupload.com/?d=2XCI3WCI

Europa avanza sonámbula cara ao declive

Por Timothy Garton Ash

22/05/2010

Pode rescatarme alguén do europesimismo? Había décadas que non me sentía tan deprimido sobre a situación do proxecto europeo. A eurozona está en perigo de morte. A política exterior europea avanza ao paso dun caracol bébedo. O poder estase a trasladar a Asia. Os motores históricos da integración europea non funcionan ou están resoplando. Os líderes europeos reordenan as tumbonas no Titanic, mentres dan leccións de navegación oceánica ao resto do mundo. A crise da eurozona non fixo máis que empezar. Aos mercados de débeda non lles convenceu nin sequera o rescate "decisivo e esmagador" de Grecia a semana pasada. O único que lles animou un pouco foi a vontade do Banco Central Europeo de empezar a comprar bonos do goberno da eurozona; pero aos gregos e os portugueses segue saíndolles moito máis caro pedir prestado que aos alemáns. Un destacado estratega do mercado de débeda dime que agora ve dúas alternativas: ou a eurozona avanza cara a unha unión fiscal, con maior perda de soberanía dos Estados membros e unha drástica redución do déficit imposta por esa limitación externa, ou algúns dos Estados membros máis débiles caerán en bancarrota, dentro da eurozona ou saíndose dela. Nese momento o capital fuxirá, aínda máis que até agora, dos débiles aos fortes, é dicir, da eurozona a outros lugares e, dentro dela, a Alemaña.
.

As repercusións políticas tanto nacionais como internacionais destas dúas vías son sanguentas (en Grecia, o son xa literalmente). As tensións nas sociedades europeas aumentarán, pero tamén entre uns Estados e outros. En especial, é inevitable que aumente o resentimento con respecto de Alemaña, a potencia central do continente, faga o que faga: tanto se impón unhas condicións estritas para aceptar a unión fiscal, mentres financia o risco doutros gobernos, coma se deixa que Grecia e Portugal se vaian ao traste, co consecuente incremento da fuga de capitais cara a Alemaña. No mellor dos casos, se o vello modelo de avanzar na integración a base de crise, a base de responder os retos, volve funcionar, Europa estará preocupada por resolver os seus problemas económicos e financeiros internos durante anos. As grandes potencias do século XXI, as actuais e os emerxentes -Estados Unidos, China, Brasil e Rusia-, xa tratan as pretensións europeas de ser un actor importante no escenario mundial cunha actitude raiana no desprezo. O acordo mínimo logrado o ano pasado no cumio de Copenhague sobre o cambio climático, un tema no que Europa asegura estar en vanguarda, alcanzárono Estados Unidos, China, India, Sudáfrica e Brasil. Europa non estivo nin na sala de reunións.

.
Copenhague foi unha chamada de atención coa que Europa non se espertou. As dúas figuras que a UE escolleu para representala no mundo son practicamente descoñecidas fóra de Europa. Nunha reunión recente en St.Antony's College, na Universidade de Oxford, o columnista especializado en asuntos internacionais de The New York Times Thomas Friedman dixo con ironía que non sería capaz de recoñecer ao presidente do Consello Europeo "nin aínda que se me sentase no colo". A nova Alta Representante da UE para a política exterior e de seguridade, Catherine Ashton, pode manexar con eficiencia a burocracia de Bruxelas, pero, cando se fala cos funcionarios do sector alí, dáse un de conta do difícil que vai ser construír un servizo exterior europeo. Pequín, Moscova, Nova Deli e Washington non están a esperar con ansiedade. Para eles, a vida está noutra parte. Os Estados Unidos de Barack Obama está preocupado pola súa propia construción nacional, e logo por Oriente Próximo e China. O novo primeiro ministro británico recibiu unha chamada telefónica do presidente e unha referencia eloxiosa á "relación especial", pero Obama non ten ningún apego sentimental ao Vello Continente. A súa pregunta a Europa é: "Que podedes facer hoxe por nós?".

.

As novas xeometrías do poder mundial descríbense con siglas como BASIC (Brasil, Sudáfrica, India e China), BRIC (Brasil, Rusia, India e China) e IBSA (India, Brasil e Sudáfrica). En parte é unha forma de adiantarse a acontecementos que quizais non se produzan, pero no mercado da xeopolítica, como nos mercados financeiros, as expectativas son tamén realidades. A Unión Europea segue sendo a maior economía do mundo. Posúe enormes recursos de poder duro e brando, moi superiores aínda aos das grandes potencias emerxentes. Pero a tendencia non lle favorece, e non emprega nin moitísimo menos todo o peso que ten. Se aínda quere influír no mundo e beneficiar aos seus cidadáns, debe estreitar a diferenza entre as súas posibilidades e a súa poder real. Pero non o está facendo. Por que?

.

A partir de 1945, durante máis de 50 anos, houbo cinco grandes forzas que impulsaron o proxecto europeo. Eran as seguintes: o recordo da guerra, un recordo persoal moi inspirador que se prolongou até a xeración de Helmut Kohl e François Mitterrand; a ameaza soviética contra Europa occidental e o desexo dos pobos do centro e o leste de Europa de escapar do dominio soviético cara á liberdade e a seguridade; o apoio estadounidense á integración europea, como reacción a esa ameaza soviética; a República Federal de Alemaña, que quería rehabilitarse tras o nazismo dentro da familia europea e obter o apoio dos seus veciños europeos á unificación alemá; e Francia, coa súa dobre ambición dunha Europa forte pero dirixida por Francia. Estas cinco forzas están hoxe desaparecidas ou enormemente debilitadas. En cambio, temos unha serie de novos argumentos para xustificar o proxecto. Estes argumentos son os retos de alcance mundial -como o cambio climático e o sistema financeiro globalizado- que teñen repercusións cada vez máis directas nas vidas dos nosos cidadáns e a aparición das novas grandes potencias dun mundo multipolar. Nun mundo de xigantes, é útil ser un xigante. Pero un argumento, un fundamento intelectual, non é o mesmo que unha forza impulsora emocional, baseada na experiencia persoal directa e o sentimento dunha ameaza inminente. Na Europa de hoxe non temos esas cousas. Desde o punto de vista do nivel de vida, da calidade de vida, a maioría dos europeos está mellor que nunca. Non se dan conta de até que punto teñen que cambiar radicalmente as cousas para que nada cambie.

.

Faría falta un novo Winston Churchill para explicar isto a todos os europeos, coa poesía daquel "sangue, suor e bágoas". No seu lugar, temos a Angela Merkel, Nicolas Sarkozy, Silvio Berlusconi e agora David Cameron. A nova coalición liberal conservadora de Reino Unido está a dar uns primeiros pasos construtivos e alentadores en Europa. O martes, o novo ministro de Facenda, George Osborne, tragouse a directiva proposta en Bruxelas sobre fondos de risco con toda a elegancia dun viaxeiro da Inglaterra victoriana cando tiña que comerse un prato de ollos de cordeiro na tenda dun beduino (o Goberno británico confía aínda en lograr que a directiva se modifique no Parlamento Europeo). O xoves e o venres, Cameron dedicou a súa primeira viaxe ao estranxeiro como primeiro ministro a visitar aos seus novos colegas en París e Berlín. Pero, aínda que Reino Unido non sexa o freo europeo que lle gustaría á maioría dos membros conservadores do Parlamento, tampouco vai ser o motor.

.

De onde vai xurdir, entón, o dinamismo? Non o sei. Non o vexo. É verdade que sufrimos moitos brotes de europesimismo noutras épocas; existen desde que teño memoria. E todas as veces, Europa levantou o ánimo e deu outro paso adiante. Os rivais mundiais de Europa teñen os seus propios problemas. De aquí a 10 anos, é posible que os historiadores se rían do europesimismo de 2010. Pero só se Europa espértase e incorpórase ao mundo no que vivimos.

Esperta, Europa!

Ai, Europa! Por Camilo Nogueira

Por Camilo Nogueira

Dizia Zygmunt Bauman em Europa. Una aventura inacabada que “o passado pirómano da Europa pode ser causa válida de uma comprida reflexão e de sentimentos de culpa, mas os dedos chamuscados bem podem constituir uma vantagem. Podem evitar-lhe a tentação de jogar com lume e de amorear bocois de pólvora”. Com Étienne Balibar concordava em que trás centos de anos de matanças religiosas, étnicas, tribais de raça ou de classe, de cruzadas santas e profanas que com o passo do tempo se parecem demasiado a fratricídios, chegou o tempo do acordar que as guerras não são permisíbeis na acção política. Um momento no que as preocupações e os esforços internos de Europa empatam com a lição cada vez mais óbvia da interdependência humana; no que a crescente consciência da realidade e as barbáries da história colonial converge com o poderoso processo de hibridação e multiculturalismo que depois da longa relação com o resto do mundo está transformando a Europa, levando-a a admitir que os outros constituen um componente necessário da sua identidade. Para el, é ainda possível a solidariedade mundial e a criação de um marco no que acomodar a variedade de formas de vida humana para se relacionarem pacificamente, sendo isto um assunto de vida ou morte tanto para os que passam necessidades como para os que estão sobrados de recursos. “Graças a sua história singular, Europa encontra-se em melhor situação que nengún outro sector da humanidade” para insistir em que para viver juntos num planeta de interdependências, não existe mais alternativa viável e plausíbel que o direito a uma vida segura e digna, posto que a segurança e o bem-estar de uma parte do mundo não se pode conseguir se não é para todos.

Sem deixar de lado os fratricídios “tão injustos e ruíns e pouco heróicos como crueis e ferozes” que fazem parte da história do continente, Bauman formulou uma visão complementar, achando que a identidade da Europa sempre respondeu à tendência a ir correndo detrás de uma identidade que se mantinha teimudamente por diante dos seus perseguidores. Estaria sempre pugnando por achegar-se a um estado que acreditava bó e desexábel, definindo-se mais que por qualquer outra das suas características, polos valores que os europeus apreciam, adquirindo o seu sentido só se incluem a todo mundo e se aplicam à humanidade no seu conjunto.

Tzvetan Todorov, em Lê noveau desordre mondial, situou os valores dessa identidade na racionalidade, a justiça e a democracia. A racionalidade, apesar dos actos irracionais que cobrem a sua história, indo a Europa que existe por detrás da que quereria ser, permanecendo duradoiramente a crítica e o descontentamento. A justiça, que mostra o seu verdadeiro valor quando se utiliza contra os veredictos da razão do momento e revela a sua verdadeira força quando a sociedade é acusada de injustiça, inequidade, favoritismo, falcatruadas ou tendenciosidade, sendo a sociedade justa quando não se cré suficientemente justa. A democracia, com a consciência de uma sociedade autónoma ter como sustento a vontade dos seus membros vivos, significando que a tarefa do cidadãos nunca está completa e que “a democracia se fundamenta na liberdade dos cidadãos e estes baseiam a sua confiança em serem livres.

Ao igual que as instituições estatais, a UE evoluiu guiada por valores e interesses concretos e sujeita à incerteza sobre o final da aventura. Para alumiar o sentido do caminho e os objectivos e resultados da construção, Bauman para mentes em Reinhard Kosseleck utilizando a metáfora do porto de montanha: “como os nossos ancestros há três séculos estamos na costa arriba de um porto de montanha polo que nunca subíramos, de maneira que não temos ideia de que tipo de vista teremos ao chegar ao cume. Só quando cheguemos (se o fazemos) e vejamos a paisagem do outro lado será o momento de mover-nos, mais que empurrados, atraídos cara adiante polas visões, os propósitos e os destinos que escolhimos”. Nen siquer temos os conceitos com que expressar o que esperamos, formando-se com a prática da escalada e não antes, sem que isto queira dizer que os escaladores devam deter-se. No caso dos europeus, rematava, “é mui pouco provável que que se detenham” conhecendo esperanças “que não são em absoluto vás, que estão enraizadas na sua vida diária e que se manifestam de maneira mais temível nos momentos de crise”, lembrando as manifestações de 15 de Fevereiro de 2003 contra a guerra de Iraque. Só assim se poderan manter os valores que alumian as ambições e as búsquedas da Europa, dixo lembrando a Kafka quando deixou escrito sobre o porvir, a modo de premonição, advertência e estímulo, que se entras na casa e percorres corredores, abres portas, sobes pisos, “e não encontras nada”, deves esforçar-te e seguir subindo a escada: “entanto que não deixes de subir não se terminam os degraus: crescem baixo os teus pés que sobem”.

Neste momento de crise global provocada pola política económico-financeira e o militarismo impostos desde Washington e Wall Street, quando desde campos muito diversos e contraditórios o posto em causa não são esses centros de poder senão, paradoxalmente, o modelo de convivência da UE e mesmo o seu carácter de primeira potência económica mundial, é bó lembrar a esperançada ânsia de Jürgen Habermas reclamando em Ay, Europa! uma União política que não deixe “o campo livre à dinâmica dos mercados desatados”, numa simples zona de comércio livre, e disponha da capacidade para tomar decisões na política exterior, desempenhando junto com os demais actores mundiais um papel na cena internacional, no marco da ONU, desprendendo-se de EEUU, o “sócio superior”, e permanecendo fiel a suas ideias sobre o direito internacional.

A creación dun "eurocaos"

Por Paul Krugman, profesor de Economía na Universidade de Princeton e premio Nobel de Economía 2008. © 2010 New York Times News Service.

Ultimamente, as noticias financeiras han estado dominadas por crónicas de Grecia e doutros países da periferia europea. E con razón. Pero inquietoume a información que se centra case exclusivamente nas débedas e no déficit europeos, co que dá a impresión de que todo se reduce ao malgaste gobernamental (o cal lle dá a razón aos nosos falcóns do déficit, que queren recortar drasticamente o gasto a pesar de enfrontarnos a un paro masivo e pon a Grecia como exemplo do que pasará si non o facemos). Pero a verdade é que a falta de disciplina fiscal non é a única, nin a principal, fonte de problemas de Europa, nin sequera en Grecia, cuxo Goberno, efectivamente, si foi irresponsable (e ocultou a súa irresponsabilidade con contabilidade creativa). Non, a verdadeira historia que está detrás do eurocaos non se basea no malgasto dos políticos, senón na arrogancia das elites; concretamente, as elites políticas que instaron a Europa a adoptar unha moeda única moito antes de que o continente estivese preparado para un experimento deste tipo. Fijémonos no caso de España, que en vésperas da crise parecía ser un cidadán fiscal modelo. As súas débedas eran baixas: un 43% do PIB en 2007, en comparación co 66% de Alemaña.

Tiña superávit orzamentario. E a súa regulación bancaria era exemplar. Pero co seu clima cálido e as súas praias, España era tamén a Florida de Europa e, do mesmo xeito que Florida, experimentou un enorme auxe inmobiliario. O financiamento deste boom proviña principalmente do estranxeiro: houbo entradas xigantescas de capital procedentes do resto de Europa, en especial de Alemaña. A consecuencia foi un crecemento rápido combinado cunha inflación significativa: entre 2000 e 2008, os prezos de bens e servizos producidos en España aumentaron un 35%, en comparación cun incremento de só un 10% en Alemaña. Debido á subida dos custos, as exportacións españolas foron perdendo competitividade, pero a creación de emprego seguiu sendo forte grazas ao boom inmobiliario. E entón estalou a burbulla. O paro en España experimentou un drástico repunte, e o orzamento incorreu nun profundo déficit. Pero a avalancha de números vermellos -que estivo provocada en parte pola forma en que a depresión reduciu os ingresos e en parte polo gasto de emerxencia para limitar os custos humanos da depresión- foi unha consecuencia, non a causa, dos problemas de España. E non hai moito que o Goberno español poida facer para mellorar as cousas. O principal problema económico do país é que os custos e os prezos desmarcáronse dos do resto de Europa. Si España seguise tendo a súa antiga moeda, a peseta, podería remediar rapidamente o problema cunha desvalorización (por exemplo, reducindo o valor da peseta un 20% con respecto a outras divisas europeas). Pero España xa non ten o seu propio diñeiro, o que implica que só pode recuperar a súa competitividade mediante un lento e doloroso proceso de deflación. Agora ben, si España fose un estado de Estados Unidos e non un país europeo, a situación non sería tan mala. En primeiro lugar, os custos e os prezos non se haberían desmadrado tanto: Florida, que, entre outras cousas, podía atraer libremente a traballadores doutros estados e manter baixos os custos da man de obra, nunca experimentou nada remotamente parecido á inflación relativa de España. E en segundo lugar, España recibiría unha gran cantidade de apoio automático na crise: o sector inmobiliario de Florida pasou da expansión á recesión, pero Washington segue enviando os cheques da Seguridade Social e do Medicare. Pero España non é un estado de Estados Unidos e, por tanto, está metida nunha boa lea. Grecia, naturalmente, está nunha lea aínda peor, porque os gregos, a diferenza dos españois, foron realmente irresponsables desde o punto de vista fiscal. No entanto, Grecia ten unha economía pequena, cuxos problemas importan principalmente porque se están estendendo a outras economías moito máis grandes, como a de España. Así que a orixe da crise é a inflexibilidad do euro, e non o gasto financiado co déficit. Nada disto debería estrañarnos demasiado. Moito antes de que nacese o euro, os economistas advertían de que Europa non estaba preparada para unha moeda única. Pero fíxose caso omiso destas advertencias e produciuse a crise . E agora que? A disolución do euro é practicamente impensable, por meros motivos prácticos. Como di Barry Eichengreen de Berkeley, un intento de reintroducir unha moeda nacional desencadearía ?a nai de todas as crises financeiras?. Así que non hai marcha atrás: para facer que o euro funcione, Europa ten que avanzar moito máis na unión política, para que os países europeos empecen a funcionar máis como estados de Estados Unidos. Pero iso non vai suceder de hoxe para mañá. O que veremos probablemente ao longo dos próximos anos é un doloroso proceso de remiendos: rescates acompañados de esixencias dunha austeridade desapiadada, e todo cun transfondo de desemprego moi elevado, perpetuado pola dolorosa deflación que xa mencionei. É un panorama feo. Pero é importante entender a natureza do fatal fallo de Europa. Si, algúns Gobernos foron irresponsables; pero o problema básico foi o orgullo desmedido, a arrogante idea de que Europa podía facer que funcionase unha moeda única a pesar dos fortes motivos que había para crer que non estaba preparada.

1989: Que celebramos?. Por Carlos Taibo

Por Carlos Taibo *

.
O desfondamiento da maioría dos sistemas de tipo soviético en 1989 foi unha sorpresa relativa. É verdade, si, que os sinais de crise que atenazaban, desde bastantes anos antes, a eses sistemas eran moi evidentes. Bastaba con botar unha ollada ao camiño das economías correspondentes para decatarse de que, lonxe de crecer, empezaran a asumir retrocesos notables que tiñan un rechamante colofón, por certo, e nun marco de fondísima crise social, en dous datos demográficos inapelables: un incremento na mortalidade infantil e un retroceso, en cambio, na esperanza de vida ao nacer.

O que ao cabo resultou ser unha sorpresa en 1989 foi, con todo, a escasa, por non dicir nula, resistencia exercida polo groso das burocracias dirixentes deses países cando os feitos encadeáronse en proveito de movementos populares dun e doutro cariz, máis ou menos apoiados, por riba, desde o exterior. Digámoslo doutra maneira: a corrosión dos grupos humanos dirixentes era tal que só en virtude dunha ilusión óptica cabía entender que aqueles estaban dispostos a xogarse o pelexo en defensa duns sistemas que, mortecinos, pouco ou nada tiñan de xenuinamente alternativos fronte ao capitalismo occidental.

O feito de que boa parte de quen estaban chamados a oporse aos cambios -conveñamos en que non faltaron quen quedaron á marxe do proceso- decidisen sumarse rapidamente ao carro do vencedor convértese, en paralelo, en suxestiva explicación de por que as transicións políticas operadas en 1989 foron, coa parcial excepción de Romanía, sorprendentemente pacíficas. O ano seguinte empezaron a chegarnos noticias que viñan ratificar o sentido do que estaba a ocorrer. Así, cando en países como Polonia ou Hungría saíron a poxa moitas empresas públicas, descubrimos -primeiro con algunha sorpresa, despois con inequívoca adaptación ao que ocorría- que en moitos casos quen procedían a adquirilas eran quen foran os seus directores na etapa soviética. Non se esqueza respecto diso que estamos a falar da elite dirixente dos vellos sistemas, que dispuña, por tanto, de activos nada despreciables e gozaba, ademais, dunha información privilexiada, de tal sorte que sabía á perfección cales eran as empresas rendibles e as que non, cales as que podían beneficiarse de privilexios monopólicos ou oligopólicos, cales as que tiñan garantidos as subministracións.

Admitamos que o ocorrido por aquel entón pode suscitar interpretacións dispares. Para uns foi unha bendición de Deus, na medida en que se reduciu sensiblemente a posibilidade de que o tránsito a un novo sistema fose violento ou, polo menos, manifestamente confrontacional. Para outros, pola contra, perfilouse naqueles meses o inicio dun pesadelo que nos feitos duraría até hoxe, da man de realidades nas que a burocracia reconvertida ao mercado amorearía o peor dos dous sistemas que até 1989 estiveron en colisión: a cobiza económica e o todo vale dos empresarios occidentais, e o autoritarismo descarnado dos burócratas orientais.

Por certo que todo o anterior ten un referendo interesante na condición de fondo do proxecto que, máis aló da retórica, abrazou o último presidente soviético, Mijaíl Gorbachov. Si liberámonos da visión edulcorada dos feitos que promoveron entón a maioría dos medios de comunicación occidentais, parece que sobran as razóns para concluír que o proxecto mestre de Gorbachov consistiu en rescatar da queima aos sectores máis espabilados, máis profesionalizados e máis tecnocratizados das burocracias dirixentes nos países da Europa central e oriental. A mensaxe era razoablemente clara: si, nun escenario de crise, cambian vostedes unha parte dos seus hábitos, eu encargareime de que conserven o groso dos seus privilexios.

Aínda que en condicións innegablemente distintas das imaxinadas por Gorbachov, ese proxecto saíu, ao cabo, adiante. Porque -e non nos enganemos-, a maior parte de quen dirixen hoxe os sistemas políticos e as empresas nos Estados da Europa central e oriental non son senón persoas que desempeñaron papeis prominentes nos sistemas de tipo soviético. A soa certificación de que isto é así ben podería convidarnos a afirmar que esa eclosión das liberdades e da democracia que tantos creen celebrar estes días á calor do vixésimo aniversario da desaparición do Muro de Berlín ten moito, moitísimo, de farsa.

* Profesor de Ciencia Política na UAM

Cuestión de foco. Por Xusto Beramendi

Por Xusto Beramendi*

.

Enfoquemos o vixésimo aniversario da caída do muro de Berlín cun teleobxectivo. Só vemos, como nas reportaxes das televisións nestes días, a cidade leda e luminosa, os fogos de artificio, os mandatarios desfilando para a grande ocasión, Sarkozy bicando a Merkel, non sabemos se para congraciarse con ela ou para fastidiala, e ata Zapatero, que pasaba por alí, co seu impostado sorriso de orella a orella. Todos contentos. Ampliáronse as liberdades, caeron as ditaduras comunistas de Europa, e con elas o gran atranco para que o capitalismo e as sociedades abertas puidesen espallar progreso e benestar por toda a humanidade. Que fermoso evento a caída do Muro! E realmente foi fermoso e bo para moitos. Case o fito inaugural dunha nova era.

Poñamos agora un obxectivo normal. Ampliamos o campo e vemos toda Europa. Luces e moitas sombras. No Oeste, poucas novidades, agás o maior peso de Alemaña pola súa reunificación e a ampliación masiva e imprudente da Unión Europea que a condena a ficar por moito tempo en mero mercado común, como querían ingleses e americanos. No Leste, a emancipación de moitas nacións oprimidas e o nacemento de novas democracias, a maioría falsas, fillas da voadura incontrolada das ditaduras soviéticas ou de «democracia» popular. Mais tamén a brutal desaparición dos vellos e deficientes sistemas de protección social, o incremento da fame e da mortalidade, a emerxencia dunha nova clase de ladróns-capitalistas, a eclosión das mafias que podrecen os Estados, as innumerables guerras entre nacionalismos, o regreso dos xenocidios.

E chega o turno do gran angular, de contemplar todo o planeta. Fóra de Europa, ¿que ven pasando logo da caída do Muro, con ou sen nexo de causalidade respecto desa caída? O capitalismo, libre de rivais, acelera a súa mundialización e leva ao paroxismo as súas tendencias especulativas ata provocar a máis grave crise mundial dende a de 1929; a sociedade da información consolídase e mundialízase tamén; algúns grandes países do Terceiro Mundo avanzan pero asemade se agranda a escala planetaria a distancia entre unha minoría asentada no benestar e unha inmensa maioría con máis fame, enfermidades e miserias que nunca; agrávase o problema da insostenibilidade medioambiental do progreso humano, debida tanto ó modelo actual de crecemento económico como á hipertrofia da poboación mundial; o mal comunista é substituído polo mal islamista, capaz de levar o terror e a morte ao corazón mesmo dos señores do mundo; e hai tantos ou máis conflitos e problemas importantes que daquela. E máis medo, máis inseguridade no futuro.

É todo isto culpa da caída do Muro? Non. Pero é. Visto con gran angular, ese episodio e as súas consecuencias directas non foron tan importantes como parecen vistos co teleobxectivo.

* Catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago